Томошабинни ишонтириш осон эмас

Маҳфуза Убайдуллаевна Боботуллаева 1961 йилнинг 16 Октябрь куни Тошкент шаҳрида туғилган.

Тошкент театр ва рассомлик институтини тамомлаган.

Миллий театрда 1983 йилдан буён фаолият кўрсатиб келмоқда. 2006 йили "Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист” унвонига сазовор бўлган. М. Боботуллаева театрда саҳналаштирилган 50 дан ортиқ асарларда турли хил образларни ижро этган. М. Боботуллаева Ўзбек Миллий академик драма театрида саҳналаштирилган Уйғуннинг "Парвона” спектаклида Юлдуз, "Ғийбат”да Марфа Бардова, "Юлдузли тунлар”да Зуҳробегим, "Алла”да Менгличева, "Етти фарёд”да енгилтабиат аёл, "Қирол Лир”да Гонерилья, "Қаллиқ ўйин”да қариқиз, "Кариолан”да Валерия, "Курорт”да Мавлуда, "Ўғрини қароқчи урди”да Жамила, "Ҳазрати аёл”да Лайло, "Юлдузли тунлар”да Зуҳробегим, "Тўмарис”да Мағана, "Сўнгги қабул”да Вера, "Кампирни гумдон қилмаймизми?”да Клара, "Дарахатлар тик туриб жон беради”да Элен, "Макр ва муҳаббат”да Миллер хоним, "Ёз туни ғаройиботлари”да Графиня, "Нексия”да Ойдин, "Увайсий”да Ойчипопук, "Халала”да Одина дудуқ, "Тортатурман жабрини”да Адвокат, "Соҳибқирон”да Бибихоним, "Алишер Навоий”да Қундуз, "Яраланган оққуш ноласи”да Малоҳат, "Омон бўлгин, азизим”да Нелли каби кўплаб бир-бирига ўхшамас образларни ўйнаган.

Маҳфуза Боботуллаева телеэкран орали бир қанча кино ва сериалларда, жумладан: “Кўнгил кўчалари”, “Шайтанат”, “Қирқ тоғоранинг қирқ ноғораси”, “Наҳотки сен?”, “Хавфли бурилиш”, “Жаноб Ҳеч ким”, “Бевалар”, “Зирапча”, “Кўргим келади”, “96 соат” каби фильмларда ҳамда клипларда ҳам ранг–баранг роллар ижро этиб келмоқда.

– Театрнинг бошқа санъат турларида йўқ бўлган сеҳри нимада деб ўйлайсиз?

– Театр сеҳри ўзининг бевоситалиги ва актёр билан томошабин ўртасидаги жонли мулоқот орқали бетакрордир. Театр воқеани биргаликда бошдан кечиришга имкон беради, на кинода, на адабиётда такрорлаш мумкин бўлмаган алоҳида макон ва муҳитни яратади. Ҳар бир спектакль ўзига хос: ҳатто бир хил қўйилиш ҳам ҳар кечқурун актёрлар ва томошабинларнинг турли ҳис-туйғулари билан тўлади. Бу жонли мулоқот энергияси барча иштирокчиларни умумий ижодий жараёнга жалб қиладиган ажойиб дахлдорлик ҳиссини уйғотади. Айнан шу тўғридан-тўғри алоқа сеҳри бошқа санъат воситалари билан етказиш қийин бўлган ҳақиқийлик ва самимийлик туйғусини яратади.

Театр санъати сеҳри жонли мулоқотда бевосита саҳна билан томошабин ўртасидаги мулоқот. Томошабин у билан бир ҳамнафас бўлиб, воқеага ҳамдард бўлишини актёр шундоқ сезиб туради. Томошабинни ишонтириш, ўзи билан бирга воқеалар ичига олиб кириб кетиш осон эмас.

– Театрдаги фаолиятингиз давомида ҳамкасбларингиз ёки томошабинлар билан боғлиқ энг эсда қоларли воқеа бўлганми?

– Энг эсда қоларли воқеа томошабинлар спектакль ўртасида кутилмаганда муносабат билдирган ҳолат бўлиши мумкин эди. Масалан, бир куни бош қаҳрамоннинг монологи саҳнаси давомида томошабин тўсатдан баланд овозда кулиб юборди, бу эса пьесанинг изчил давом этишини бироз издан чиқаргандек бўлди. Бироқ, ҳамкасбларимизнинг импровизацион маҳорати туфайли саҳна тезда ўз ҳолига қайтди ва томошабинлар бу воқеани олқишлар билан кутиб олишди. Бундай лаҳзалар узоқ вақт хотирада қолади, чунки улар театрнинг қанчалик кутилмаган воқеаларга бой эканлигини ва ҳар қандай ҳолатда ҳар қандай вазиятга дарҳол муносабат билдириш, ҳозиржавоблик қобилиятининг қанчалик муҳимлигини кўрсатади.

Фаолиятим давомида фақат бир хил нарса бўлган. Спектаклдан сўнг томошабинлар мени театр олдида кутиб, ўз раҳматларини айтиши, ижроимга берган ижобий баҳолари менга куч бағишлар эди. Бундан бениҳоя хурсанд бўлар эдим! Вазифамни тўғри бажарганимдан, уларга завқ берганимдан мамнун бўлар эдим.

– Сизга топширилган қаҳрамонингиз сценарийга кўра ҳаётда сизга мутлақо ўхшамаса, бундай ролга қандай ёндашасиз? Қайси спектакллардаги ролларингиз ўзингизга ўхшамайди-ю, қай бирларининг феъл-атвори сизникига ўхшайди?

– Ўзингиздан тубдан фарқ қиладиган персонаж яратишда ёндашув зўа қаҳрамонингизнинг ички оламига чуқур шўнғишни ва матнни таҳлил қилишни талаб этади. Аввало, қаҳрамонингизнинг хатти-ҳаракатлари сабабларини тушуниш, унинг ички дунёсини, эътиқодларини ва ҳаёт йўлини англаш зарур. Характери, психологиясини ўрганиш, вазиятни ўз қаҳрамонингиз кўзи билан кўришга ҳаракат қилиш ҳақиқий образ яратиш учун муҳимдир.

Масалан, агар менинг қаҳрамоним шафқатсиз ва сурбет бўлса, аслида мен бутунлай бошқача одам бўлсам-да, мен қайта гавдаланиш методикаси ва эмоционал тайёргарликдан фойдаланиб, бундай хусусиятлар намоён бўлиши мумкин бўлган вазиятларни тасаввур қилишга ҳаракат қиламан. Баъзан атрофдаги одамларни кузатиш, ҳақиқий прототипларнинг хатти-ҳаракатларини ўрганиш, адабиёт ўқиш ва персонаж образидан илҳомланиб фильмлар томоша қилиш фойдали бўлади.

Аниқ мисолларга келсак, шуни айтиш мумкинки, баъзи қаҳрамонлар бутунлай воз кечишни талаб қилади.

Шахсан ўзим ижро этган барча образлар бир-биридан бутунлай ва кескин фарқ қилади ҳамда улар устида ишлаш ҳақиқий синовга айланади.

Актёрнинг вазифаси, театр санъати айнан бизга яқин ёки мутлақо бегона бўлган қаҳрамонларнинг турлари, хилма-хил образларни ишонарли тарзда гавдалантириш қобилиятидан иборат.

Мени феъл атворимга зид бўлган асарлар кўп бўлган мен ҳаётда жуда юмшоқ одамман, саҳнада экранда қаттиққўл ёки салбий роллар кўп беришади. Режиссёрлар негадир кўпинча мени салбий қаҳрамолар тимсолида кўришади. Ноилож, майли, деб рози бўлганча, кўнгилдагидек ижро этишга интиламан. Агар томошабин бундан тўғри хулоса чиқарса, шунга сабабчи бўлсам, нега ўйнамаслигим керак? Бошқаларга ибрат маъносида, унақа бўлманглар, деб ижро этишим мумкин. Лекин «Қаллиқ ўйин» спектакли мендан йироқ бўлса хам ўзимни шу ролга сингдирганман ва саҳнада ижро этиб, кам бўлмадим. Кейин бу роль энг севимли ролларимдан бири бўлиб қолди!

– Бугунги кунда театрлардаги спектакллар жамиятга таъсир ўтказа олаяптими ва муҳим масалаларни кўтара олаяптими?

– Театр санъати ҳозирда ҳам жамиятга таъсир кўрсатишнинг энг кучли воситаларидан бири бўлиб қолмоқда. Театр ижтимоий масалаларни ҳал этиш ва жамоатчилик онгини шакллантириш, муҳим масалаларни муҳокама қилишга кўмаклашмоқда.

Замонавий театр спектакллари тез-тез ижтимоий тенгсизлик, экологик таҳдидлар, инқироз идентификациялар, маданиятлараро зиддиятлар ва бошқалар каби бугунги куннинг долзарб муаммоларини қамраб олади.

Театр режиссёрлари ўзларининг аудитория диққатини эътибордан четда қоладиган масалаларга қаратишлари учун ижодий эркинлик зарур.

Спектакллар томошабинларга кундалик ҳаётнинг ахлоқий жиҳатлари ҳақида ўйлаш, одатий нарсаларни қайта кўриб чиқиш имконини беради.

Дунёқараш ва хатти-ҳаракатлар, бадиий образлар призмаси орқали театр ғояларни ифодалашга, ҳис-туйғуларни уйғотишга ва жамоатчилик ўртасида шов-шув кўтариш орқали фикрлашга ундаш лозим. Бу каби танқидий фикрлаш инсоний фазилатларни шакллантиришга, инсоннинг ўз хатоларини тушуниб етишлари учун хизмат қилади.

Мумтоз асарларга янги сценографик ечимлар ва ностандарт ёндашувлар зарур. Шу маънода, театр маданий муҳитни шакллантириш ва ривожлантириш, томошабинларнинг янги авлодини тарбиялаш учун муҳим бўлган долзарб маданий макон бўлиб қолмоқда.

Мен энди ҳамма театрлар тўғрисида бир нарса дея олмайман. Ўзимиз ишлаётган театримизда, асосан, Ватанга бўлган садоқат, тарихимизга бўлган ҳурмат ва инсон қадриятларига бўлган меҳр-муҳаббат шакллантирилади. Биз жуда эҳтиёт бўлиб, томошабинларимиз учун ойлар давомида репертуар танлаймиз. Биз сўзимизга ва ўзимизга ва спектаклларимизга нисбатан ҳам жуда талабчанмиз.

– Қайси спектакль ёки роль Сизнинг актрисалик касби ҳақидаги тасаввурингизни тубдан ўзгартирган?

– Тасаввур қилинг, мумтоз асарни саҳналаштиришда иштирок этишнинг асосий нуқтаси бўлади. Тарихий спектаклларда ўша давр қаҳрамонларининг ролини ижро этиш артистдан мозийга хаёлан қайтиш ва мураккабликлар, қарама-қаршиликлар, зиддиятлар, жанг ва фитналарни англашга имкон беради.

Томошабин ва умуман санъат олдидаги масъулиятни ҳис қилиш ва унутмаслик зарур.

Ҳар бир ижро этган ролим, бу – менинг университетларим. Баъзида ролларим мени тарбиялар эди, баъзида мен уларни тарбияга чорлайман. Инсон қалби, бу – жуда катта, улкан дунё ва чексиз уммондир!

– Театрдаги ҳаёт ва кундалик турмуш ўртасидаги мувозанатни қандай сақлайсиз?

– Касбий фаолият ва шахсий ҳаёт ўртасидаги мувозанатни сақлаш осон иш эмас, айниқса, касб ижодкорлик ва оммавийлик билан боғлиқ. Қўллаб-қувватлашга ёрдам берадиган бир нечта асосий жиҳатлар уйғунлик:

1. Иш жадвалини тўғри ташкил этиш

Аниқ вақт тақсимоти ортиқча юклама ва стрессдан қочишга ёрдам беради. Репетицияларни мунтазам режалаштириш, чиқишлар ва дам олиш вақтни самарали бошқариш ва қувватни тежаш имконини беради.

2. Алмаштириш қобилияти

Иш ҳаётини шахсий ҳаётдан ажрата олиш қобилияти мувозанатни сақлашнинг муҳим жиҳатидир. Кейин репетиция даври ёки маъруза якунида ўзингизни бўш қўйиш ва касбий ташвишлардан севимли машғулотингиз воситасида чалғишни билиш муҳимдир.

3. Яқинларимизнинг ёрдами

– Ҳиссий мувозанатни сақлашда оила ва дўстлар муҳим роль ўйнайди. Уларнинг қўллаб-қувватлаши ва тушуниши қийинчиликлар ва стрессли вазиятларни енгишга ёрдам беради.

4. Ўз-ўзини ривожлантириш ва севимли машғулотлар

Спорт билан мунтазам шуғулланиш, китоб ўқиш, саёҳат қилиш ва бошқа севимли машғулотлар куч-қувватни тиклашга ёрдам беради ва театрдан ташқаридаги ҳаётга қизиқишни сақлаб қолиш имкониятини яратади.

5. Ижодий илҳом

Музейлар, концертлар, кинотеатрларга бориш ва мухлисларингиз, ҳамкасбларингиз билан мулоқот қилиш орқали ички захирангизни доимий равишда тўлдириб бориш – касбий тажрибангизни бойитади ва ижодий қобилиятларни ривожлантириш учун рағбат вазифасини бажаради.

Ушбу тамойилларга риоя қилиш соғлиқни сақлаш, самарадорлик ҳаётнинг касбий ва шахсий соҳалари уйғунлигини таъминлаш ва севимли машғулотдан завқланиш имконини беради. Ёшлигимда бу мувозанатни жуда қийинчиликлар билан бир амаллаб саклар эдим. Ҳозир энди сал осонроқ бўлиб қолди . Бола-чақа улғайди. Ўзларини ўзлари эплаб юришибди. Шунисига шукур дейман. Масъулият ва бурчни ҳис қилган ҳар бир одам уни бажариши шарт! Керак бўлса, эплар экан одам. Албатта, дангаса бўлмаса.

– Репетициялар ёки спектакллардан бўш пайтингизда кўпроқ телефон ва интернетдан фойдаланасизми ёки газета, журнал ва китобларни мутолаа қиласизми?

– Бўш вақтни танлаш ҳар бир инсоннинг қизиқишлари ва дунёқарашига боғлиқ. Келинг, иккала вариантни ҳам кўриб чиқамиз:

Телефон ва интернетдан фойдаланиш:

Замонавий технологиялар кўнгил очиш ва ўз-ўзини ривожлантириш учун кенг имкониятлар яратади. Масалан, дўстлар билан мулоқот қилиш, янги одамлар билан танишиш, сўнгги янгиликлардан хабардор бўлиш, видеолар, сериалларни томоша қилиш ёки таълим курсларига онлайн қатнашиш. Телефон ва интернет ахборотни дарҳол, тезкорлик билан олиш имкониятини тақдим этади ва кўнгил очиш, дам олишни қулай ва хилма-хил қилади.

Газета, журнал ва китобларни ўқиш:

Мутолаа каби фойдали машғулот адабиёт ва хаёлот оламига шўнғиш, дунёқарашни кенгайтириш, ривожлантириш имконини беради. Тасаввур ва танқидий фикрлашни ривожлантиради. Китоб ва журналлар мавзуларни чуқур ўрганиш, муҳокама қилишга ўргатади. Маданий ва тарихий ҳодисалар, турли муаллифларнинг фикрлари ва нуқтаи назарлари билан танишиш имконини беради. Мутолаа саводхонликни ривожлантиради, ижодий қобилиятни шакллантиради ва адабий нутқ сифатини яхшилашга хизмат қилади.

Бўш пайтларимда невара боқаман, болаларимга қарашаман, чунки энди улар оёққа туриши керак . Интернет жуда кўп вақтингизни олиб қўяди, қимматли вақтни увол қилади. Вақт – энг катта, ортга қайтариб бўлмайдиган бебаҳо неъмат! Уни беҳудага сарфлаш керакмас. Вақтида вақтнинг қадрига етиш керак. Дарахт экинг, уй қуринг, болангизни тарбияланг, токи улар орқангизда қолганида, чироғингизни ёқиб ўтириб, ҳақингизга дуо қилишсин.

– Қайси спектакль ёки роль Сизни кўпроқ йиғлашга, кулишга ёки ич-ичингиздан ниманидир ҳис қилишга мажбур қилган?

– «Қаллиқ ўйин» спектакли ҳаётга ижобий карашга, ҳаётни севиб, ишонч билан яшашга даъват қилган. Яхши кўраман шу спектаклимни. Агар иложи бўлса, яна ижро этган бўлар эдим.

Музаффар МУҲАММАДНАЗАР суҳбатлашди.

Манба: «БЕКАЖОН» газетасининг 04.12.2025 йилги №49 (2254) сони.