Катта тажрибани жамият тараққиётига йўналтириш зарурати


Инсон қадри

Катта тажрибани жамият тараққиётига йўналтириш зарурати

    Жамият тараққиётини фақат янги ғоялар ва ёшларнинг шижоати билан ўлчаб бўлмайди. Ҳар қандай ривожланишнинг ортида йиллар давомида тўпланган билим, тажриба, хатолардан чиқарилган хулосалар ва инсоний сабоқ ҳам туради. Бу бойликнинг катта қисми эса узоқ йиллар меҳнат қилган, касбининг турли босқичларини босиб ўтган, масъулиятли қарорлар қабул қилган инсонлар – бугунги пенсионерлар қўлида.
    Пенсия ёшига етиш кўпинча меҳнат фаолиятининг якуни сифатида қаралади. Аслида эса пенсия – инсоннинг жамиятга фойда келтириш имконияти тугаганини билдирадиган чегара эмас. Айримлар дам олишни танлайди, бошқалар эса соғлиғи, шароити ва хоҳишига қараб ишлашни давом эттиришни истайди. Муаммо шундаки, ҳамма жойда ҳам бу истакни рўёбга чиқариш учун мос шароит мавжуд эмас. Баъзи тажрибали мутахассислар ишини давом эттирса, бошқалари фақат ёшига қараб имкониятлардан четда қолиши мумкин.
     
Пенсия – тажрибанинг тугаши эмас  
     Инсоннинг ёши унинг касбий салоҳиятини тўлиқ ифодалаб бера олмайди. Йиллар давомида ишлаб келган мутахассис иш жараёнининг нозик жиҳатларини, фавқулодда вазиятларда қандай йўл тутишни, хатоларнинг олдини олишни ва назарий билимни амалиёт билан боғлашни яхши билади. Бундай тажриба кўпинча бир неча ойлик ўқув курси ёки қисқа муддатли тайёргарлик билан ҳосил бўлмайди.
     Албатта, айрим касбларда жисмоний имконият, хавфсизлик талаблари ёки янги технологияларни ўзлаштириш зарурати ҳисобга олиниши керак. Ҳар бир пенсионер бир хил ишни давом эттира олади, деб бўлмайди. Бироқ ечим инсонни ёши сабабли автоматик равишда четга суриш эмас, балки унинг тажрибаси, соғлиғи, қизиқиши ва имкониятига мос вазифани топишдан иборат бўлиши лозим.
     Пенсионерларнинг барчаси ҳам тўлиқ иш кунида ишлашни хоҳламайди. Кимдир ҳафтасига бир неча кун фаолият юритишни, кимдир ёш мутахассисларга маслаҳат беришни, яна кимдир ҳужжатлар билан ишлаш, назорат, таълим, ҳунармандчилик ёки жамоатчилик лойиҳаларида қатнашишни истайди. Демак, бандликни фақат анъанавий иш ўрни билан чеклаб қўймасдан, турли шаклларда ташкил этиш мумкин.

Кераксиз буюм эмас, бебаҳо тажриба
    
   Инсон кўп йиллар давомида ўз касбига кучини, вақтини ва саломатлигини бағишлайди. Масъулиятли лавозимларда ишлайди, жамоа бошқаради, мураккаб вазифаларни бажаради, ўзидан кейин келадиган ходимларга йўл кўрсатади. Кейин эса пенсияга чиққач, баъзан унинг тажрибаси энди керак эмасдек муносабатга дуч келиши мумкин. Иш излаганида аввало ёши сўралади, кейин эса имкониятлари кўриб чиқилмасдан туриб рад жавобини олади.
    Бундай вазият инсоннинг фақат даромадига эмас, ўз қадрини ҳис этишига ҳам таъсир қилади. Чунки иш кўпчилик учун маош манбаигина эмас; у кундалик тартиб, мулоқот, масъулият ва ўзини жамиятга керакли ҳис қилиш имкониятидир. Фаолиятдан мажбуран четда қолиш айрим инсонларда тушкунлик, ёлғизлик ёки ўзига бўлган ишончнинг пасайишига сабаб бўлиши мумкин.
    Шу билан бирга, пенсионерларнинг ҳаммаси ишлашга мажбур бўлиши керак, деган фикр тўғри эмас. Уларнинг дам олиш, оила билан вақт ўтказиш ва соғлиғига эътибор қаратиш ҳуқуқи ҳам ҳурмат қилиниши зарур. Асосий масала – танлов имкониятини яратиш: ишлашни истаган ва бунга қодир инсон учун эшик ёпиқ бўлмаслиги керак.

Таклиф: пенсионерлар тажрибаси маркази
  
    Агар менга бу масалада ташаббус кўрсатиш имконияти берилса, мен пенсионерларни иш билан таъминлаш ва уларнинг тажрибасини жамият манфаатига йўналтиришга ихтисослашган алоҳида ташкилот – “Пенсионерлар тажрибаси ва авлодлар ҳамкорлиги маркази”ни ташкил этишни таклиф қилган бўлардим. Унинг вазифаси шунчаки бўш иш ўринларини эълон қилиш эмас, балки катта авлоднинг билим ва кўникмаларини аниқлаш, уларни эҳтиёж бор соҳалар билан боғлаш ва муносиб меҳнат шароитини яратиш бўларди.
     Марказда мутахассислар илгари ишлаган касби ва тажрибасига қараб алоҳида йўналишларга ажратилиши мумкин. Масалан, таълим соҳасида ишлаган пенсионерлар ўқувчиларга қўшимча машғулот ўтиши, ёш ўқитувчиларга методик ёрдам бериши ёки касбга йўналтириш билан шуғулланиши мумкин. Муҳандис ва техник мутахассислар ишлаб чиқариш корхоналарига маслаҳат бериши, ёш ходимларни амалиётга тайёрлаши мумкин. Тиббиёт, ҳуқуқ, молия, қурилиш, қишлоқ хўжалиги, ҳарбий хизмат, бошқарув ва ҳунармандчилик соҳаларида ҳам тажрибали инсонларнинг билимидан фойдаланиш йўллари бор.
    Бундай марказда ҳар бир мутахассиснинг салоҳияти алоҳида баҳоланиши лозим: у қандай вазифани бажара олади, ҳафтасига қанча вақт ажрата олади, қайси кўникмаларини бошқаларга ўргатиши мумкин? Шундан келиб чиқиб, тўлиқ ёки ярим ставкали иш, масофавий маслаҳат, қисқа муддатли лойиҳа, маҳорат дарси, мураббийлик ёки шартнома асосидаги хизмат таклиф этилиши мумкин.
     Марказнинг муҳим йўналишларидан бири устоз-шогирд тизимини кучайтириш бўларди. Ёш мутахассислар олий таълимда назарий билим олади, замонавий технологияларни тез ўзлаштиради. Тажрибали авлод эса касбнинг амалий томонларини, масъулиятни, муаммоли вазиятларни ҳал қилишни ва касбий одобни ўргата олади. Икки авлод бир-бирини алмаштириш учун эмас, бир-бирини тўлдириш учун ҳамкорлик қилса, натижа янада самарали бўлади.

Ташкилот қандай ишлаши мумкин?
 
     Биринчи босқичда пенсионерларнинг касби, иш тажрибаси, малакаси, қизиқиши ва ишлаш имкониятларини акс эттирадиган ягона маълумотлар базаси шакллантирилиши мумкин. 
   Иккинчи босқичда давлат ва хусусий ташкилотлар, таълим муассасалари, маҳаллалар ҳамда нодавлат ташкилотлар билан ҳамкорлик йўлга қўйилади. Иш берувчилар марказга қандай тажриба ва кўникмага эҳтиёжи борлигини билдиради; марказ эса мос мутахассисларни тавсия қилади.
    Учинчи босқичда пенсионерларнинг замонавий иш муҳитига мослашишига ёрдам бериш муҳим. Зарур бўлса, рақамли саводхонлик, электрон ҳужжатлар, масофавий алоқа воситалари ва янги касбий талаблар бўйича қисқа курслар ташкил этилади. Бу катта авлоднинг тажрибасини замонавий кўникмалар билан уйғунлаштиришга хизмат қилади.
     Ташкилот ишга жойлаштиришда адолатли ҳақ тўлаш, меҳнат хавфсизлиги, соғлиқ имкониятлари ва шартнома шаффофлигига алоҳида эътибор қаратиши керак. Пенсионерларни арзон ёки бепул меҳнат манбаи сифатида кўриш мутлақо нотўғри. Уларнинг билимидан фойдаланилса, бу билимга муносиб ҳақ ва ҳурмат ҳам берилиши лозим.

Кутиладиган натижалар

     Бундай тизим бир нечта йўналишда фойда келтириши мумкин. Биринчидан, ишлашни истаган пенсионерлар ўз салоҳиятини намоён қилиш ва қўшимча даромад топиш имкониятига эга бўлади. Иккинчидан, ташкилотлар тажрибали мутахассисларнинг маслаҳатидан фойдаланиб, хатоларни камайтириши ва янги ходимларни тезроқ тайёрлаши мумкин. Учинчидан, ёшлар билан катта авлод ўртасидаги касбий ва маънавий алоқа мустаҳкамланади.
Бундан ташқари, инсоннинг ўзини жамиятга керакли ҳис этиши унинг ижтимоий фаоллигини қўллаб-қувватлайди. Катта авлод вакиллари ўз билимлари қадрланаётганини кўрса, улар ҳам тажрибасини бошқаларга беришга, янги нарсаларни ўрганишга ва жамоат ҳаётида қатнашишга кўпроқ рағбат топиши мумкин. Бу ёндашув пенсионерларни фақат ёрдамга муҳтож гуруҳ сифатида эмас, балки жамиятнинг фаол ва билимга эга аъзолари сифатида кўришга ёрдам беради.

Хулоса
 
    Жамиятнинг кучи фақат ёшларнинг имкониятларида эмас, авлодлар ўртасида билим ва тажриба қандай узатилишида ҳам намоён бўлади. Ёшлар янгилик олиб киради, катта авлод эса ўша янгиликни ҳаётий тажриба билан мустаҳкамлаши мумкин. Бири иккинчисининг ўрнини эгаллаши шарт эмас; улар ҳамкорлик қилганда кўпроқ натижага эришилади.
    Пенсионернинг меҳнат фаолияти тугаши мумкин, аммо унинг билими, хотираси, касбий маҳорати ва бошқаларга ўргатиш қобилияти бир кунда йўқолмайди. Шунинг учун пенсия ёшидаги инсонларга муносабатни фақат ёш мезони билан белгилаш ўрнига, уларнинг имконияти ва хоҳишига қараб йўл очиш зарур. Ишлашни истаган инсон учун мос вазифа, мос жадвал ва муносиб шароит топилиши керак.
    Мен ишонаманки, пенсионерларнинг касбий тажрибасини бирлаштирадиган ва уни янги авлод билан боғлайдиган махсус марказ ташкил этилса, бундан фақат катта авлод эмас, бутун жамият ютади. Чунки тажриба – омборда сақлаб қўйиладиган буюм эмас. У ишлатилганда, бўлишилганда ва кейинги авлодга ўтганда қиймати ортадиган бойликдир.
      Инсонни пенсияга чиқариш мумкин, аммо унинг тажрибасини жамиятдан пенсияга чиқариб бўлмайди.

Дилноза РАҲМАТОВА, 
Ўзбекистон давлат Санъат ва маданият институти 4-босқич талабаси.










Гость, изоҳ қолдирасизми?
Имя:*
E-Mail:



Маълумот