КАШФИЁТМИ ЁКИ ҚАФАС?

Технологиялар асрининг янги ҳукмдори ва виртуал асирлар

Бугунги кунда техника ва интернет ҳаётимизга шунчалик чуқур кириб бордики, кундалик турмушимизни уларсиз тасаввур қилиш имконсиз. Биргина глобал тармоқ дунёнинг нариги чеккасидаги инсон билан сониялар ичида боғланиш, масофаларни йўққа чиқариш имконини берди. Аммо ушбу мислсиз қулайликлар ортида инсоний муносабатларнинг энг гўзал асоси — жонли суҳбат, самимий нигоҳ ва бир-бирини тинглаш маданияти секин-аста емирилиб бормоқда. Биз рақамли инқилоб даврида яшаяпмиз, бироқ бу инқилоб руҳиятимизни қай даражада ўзгартираётгани ҳақида кам ўйлаяпмиз.

Жонли давралардаги «Рақамли деворлар»

Айниқса, хиёбонлар, кафелар ёки шунчаки оилавий давраларни кузатсангиз, бир хил маҳзун манзарага гувоҳ бўласиз: ҳамма бир жойда жамулжам, бироқ ҳар ким ўз смартфони оламига ғарқ бўлган. Замонавий психологияда бу ҳодисага «фаббинг» (phubbing — суҳбатдоши қолиб, телефонга тикилиш) деб ном берилган.

Бир том остида яшаётган, аммо кун бўйи бир-бирининг кўзига боқиб, дилдан суҳбатлашмайдиган "виртуал бегоналар" қатлами шаклланмоқда. Биз узоқдаги яқинларимизга интилиб, ёнимиздаги қадрдонларимизни унутяпмиз. Ижтимоий тармоқлардаги юзлаб «лайк»лар ва сохта виртуал мақтовлар ёнимиздаги инсоннинг бир оғиз чин дилдан айтган далдаси ўрнини боса олмайди.

Рақамли авлод тарбияси ва хавфли статистика

Энг хавфли жиҳати шундаки, бу жараён ёш авлод тарбияси ва ривожланишига ҳам жиддий, салбий таъсир кўрсатмоқда. Бола ота-онасининг диққат-эътиборини, самимий мулоқотини кўрмай ўсса, у келажакда ўз ҳис-туйғуларини эркин ифода эта олмайдиган, одамови ва фақат виртуал оламда ўзини қулай ҳис қиладиган шахсга айланади.

Жаҳон статистикаси нима дейди?

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва етакчи психологик марказларнинг тадқиқотларига кўра, кунига 3 соатдан ортиқ вақтини ижтимоий тармоқларда ўтказадиган ўсмирларда депрессия, хавотир ва ёлғизлик ҳисси 2 баравар юқори бўлади. Энг ачинарлиси, ота-онаси билан кунига ҳеч бўлмаганда 15 дақиқа жонли ва самимий суҳбатлашмайдиган болаларда нутқ ривожланиши ва ҳиссий интеллект (EQ) кўрсаткичи сезиларли даражада паст бўлиши исботланган.

Жонли мулоқот етишмаслиги сабабли оилаларда ўзаро ишончсизлик, сунъийлик ва тушунмовчиликлар юзага келаётгани ҳам сир эмас. Телефон экранидан тарқалаётган дофамин (лаззатланиш гормони) бизни ҳақиқий ҳаёт содда ва зерикарли, виртуал олам эса ёрқин ва жозибадор деган алдамчи хулосага олиб келмоқда.

Меъёр ва «Рақамли детокс»

Хўш, муаммонинг ечими нимада? Биз технологиялардан бутунлай воз кечолмаймиз ва буни замон ҳам талаб қилмайди. Тараққиётдан қочиб қутулиб бўлмайди, бироқ ҳар бир нарсада меъёр ва маданият бўлиши шарт. Замонавий дунё бу инқироздан чиқиш учун «Рақамли детокс» (Digital Detox), яъни гажетлардан маълум муддатга бутунлай узилиш амалиётини таклиф этмоқда.

Биз буни катта ваъдаларсиз, ўз оиламиздан бошлашимиз мумкин:

– «Гажетсиз ҳудуд» қоидаси: Уйнинг маълум бир қисмида (масалан, ошхона ёки ётоқхонада) телефонлардан фойдаланишни тақиқлаш.

– Самимий нигоҳ суҳбати: Оилада, дўстлар даврасида ўзаро суҳбат жараёнида телефонларни сукут режимига ўтказиб, четга суриб қўйиш ва бир-биримизнинг кўзимизга қараб, чин дилдан эшитишни ўрганиш.

– Рақамли гигиена: Ижтимоий тармоқларга мақсадсиз киришни чеклаш ва жонли учрашувлар сонини ошириш.

Ҳеч қандай мукаммал смартфон, юқори тезликдаги интернет ёки ижтимоий тармоқ инсоннинг жонли тафти, самимий кулгиси ва нигоҳидаги меҳр ўрнини боса олмайди. Технологиялар бизнинг ҳаётимизни осонлаштириши керак, унинг мазмунини ўғирлаши эмас.

Биз виртуал дунёнинг қулига эмас, балки унинг оқилона ва доно бошқарувчисига айланишимиз лозим. Шундагина ҳаётимизнинг ҳақиқий гўзаллигини, қалб хотиржамлигини ва оилавий бахтимизни асраб қола оламиз. Севимли инсонларингизга «хабар» эмас, меҳр ва вақт совға қилинг.

Мадина ЖЎРАҚУЛОВА.

Муаллиф ҳақида маълумот: Мадина Жўрақулова 2008 йилнинг 20 май куни Қашқадарё вилоятидаги Яккабоғ туманида туғилган. Ҳозирда талабалик бахтига эришиш йўлида пухта тайёргарлик кўраётган абитуриентлардан бири. Келажакда мамлакатимиз ахборот маконида ўз ўрнига эга бўлган етук мутахассис бўлишни мақсад қилган.

KASHFIYOTMI YOKI QAFAS?

Texnologiyalar asrining yangi hukmdori va virtual asirlar

Bugungi kunda texnika va internet hayotimizga shunchalik chuqur kirib bordiki, kundalik turmushimizni ularsiz tasavvur qilish imkonsiz. Birgina global tarmoq dunyoning narigi chekkasidagi inson bilan soniyalar ichida bog‘lanish, masofalarni yo‘qqa chiqarish imkonini berdi. Ammo ushbu mislsiz qulayliklar ortida insoniy munosabatlarning eng go‘zal asosi — jonli suhbat, samimiy nigoh va bir-birini tinglash madaniyati sekin-asta yemirilib bormoqda. Biz raqamli inqilob davrida yashayapmiz, biroq bu inqilob ruhiyatimizni qay darajada o‘zgartirayotgani haqida kam o‘ylayapmiz.

Jonli davralardagi «Raqamli devorlar»

Ayniqsa, xiyobonlar, kafelar yoki shunchaki oilaviy davralarni kuzatsangiz, bir xil mahzun manzaraga guvoh bo‘lasiz: hamma bir joyda jamuljam, biroq har kim o‘z smartfoni olamiga g‘arq bo‘lgan. Zamonaviy psixologiyada bu hodisaga «fabbing» (phubbing — suhbatdoshi qolib, telefonga tikilish) deb nom berilgan.

Bir tom ostida yashayotgan, ammo kun bo‘yi bir-birining ko‘ziga boqib, dildan suhbatlashmaydigan "virtual begonalar" qatlami shakllanmoqda. Biz uzoqdagi yaqinlarimizga intilib, yonimizdagi qadrdonlarimizni unutyapmiz. Ijtimoiy tarmoqlardagi yuzlab «layk»lar va soxta virtual maqtovlar yonimizdagi insonning bir og‘iz chin dildan aytgan daldasi o‘rnini bosa olmaydi.

Raqamli avlod tarbiyasi va xavfli statistika

Eng xavfli jihati shundaki, bu jarayon yosh avlod tarbiyasi va rivojlanishiga ham jiddiy, salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bola ota-onasining diqqat-e’tiborini, samimiy muloqotini ko‘rmay o‘ssa, u kelajakda o‘z his-tuyg‘ularini erkin ifoda eta olmaydigan, odamovi va faqat virtual olamda o‘zini qulay his qiladigan shaxsga aylanadi.

Jahon statistikasi nima deydi?

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va yetakchi psixologik markazlarning tadqiqotlariga ko‘ra, kuniga 3 soatdan ortiq vaqtini ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazadigan o‘smirlarda depressiya, xavotir va yolg‘izlik hissi 2 baravar yuqori bo‘ladi. Eng achinarlisi, ota-onasi bilan kuniga hech bo‘lmaganda 15 daqiqa jonli va samimiy suhbatlashmaydigan bolalarda nutq rivojlanishi va hissiy intellekt (EQ) ko‘rsatkichi sezilarli darajada past bo‘lishi isbotlangan.

Jonli muloqot yetishmasligi sababli oilalarda o‘zaro ishonchsizlik, sun’iylik va tushunmovchiliklar yuzaga kelayotgani ham sir emas. Telefon ekranidan tarqalayotgan dofamin (lazzatlanish gormoni) bizni haqiqiy hayot sodda va zerikarli, virtual olam esa yorqin va jozibador degan aldamchi xulosaga olib kelmoqda.

Me’yor va «Raqamli detoks»

Xo‘sh, muammoning yechimi nimada? Biz texnologiyalardan butunlay voz kecholmaymiz va buni zamon ham talab qilmaydi. Taraqqiyotdan qochib qutulib bo‘lmaydi, biroq har bir narsada me’yor va madaniyat bo‘lishi shart. Zamonaviy dunyo bu inqirozdan chiqish uchun «Raqamli detoks» (Digital Detox), ya’ni gajetlardan ma’lum muddatga butunlay uzilish amaliyotini taklif etmoqda.

Biz buni katta va’dalarsiz, o‘z oilamizdan boshlashimiz mumkin:

– «Gajetsiz hudud» qoidasi: Uyning ma’lum bir qismida (masalan, oshxona yoki yotoqxonada) telefonlardan foydalanishni taqiqlash.

– Samimiy nigoh suhbati: Oilada, do‘stlar davrasida o‘zaro suhbat jarayonida telefonlarni sukut rejimiga o‘tkazib, chetga surib qo‘yish va bir-birimizning ko‘zimizga qarab, chin dildan eshitishni o‘rganish.

– Raqamli gigiyena: Ijtimoiy tarmoqlarga maqsadsiz kirishni cheklash va jonli uchrashuvlar sonini oshirish.

Hech qanday mukammal smartfon, yuqori tezlikdagi internet yoki ijtimoiy tarmoq insonning jonli tafti, samimiy kulgisi va nigohidagi mehr o‘rnini bosa olmaydi. Texnologiyalar bizning hayotimizni osonlashtirishi kerak, uning mazmunini o‘g‘irlashi emas.

Biz virtual dunyoning quliga emas, balki uning oqilona va dono boshqaruvchisiga aylanishimiz lozim. Shundagina hayotimizning haqiqiy go‘zalligini, qalb xotirjamligini va oilaviy baxtimizni asrab qola olamiz. Sevimli insonlaringizga «xabar» emas, mehr va vaqt sovg‘a qiling.

Madina JO‘RAQULOVA.

Muallif haqida ma’lumot: Madina Jo‘raqulova 2008 yilning 20 may kuni Qashqadaryo viloyatidagi Yakkabog‘ tumanida tug‘ilgan. Hozirda talabalik baxtiga erishish yo‘lida puxta tayyorgarlik ko‘rayotgan abituriyentlardan biri. Kelajakda mamlakatimiz axborot makonida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan yetuk mutaxassis bo‘lishni maqsad qilgan.