ИЗТИРОБ, МУҲОЖИРЛИК ВА ИНСОН ҚИСМАТИ

Абдуқаюм Йўлдошевнинг “Gudbay, Amerika” китоби ҳақида

Замонавий ўзбек адабиётида инсон тақдири, маънавий инқироз, муҳожирлик изтироблари ва глобаллашувнинг руҳий оқибатларини бадиий-фалсафий мушоҳада билан ёритиб бера олган ижодкорлар кўп эмас. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими, адиб, шоир, драматург, сценарийнавис ва таржимон Абдуқаюм Йўлдошев ана шундай серқирра ижодкорлардан биридир.

Унинг “Gudbay, Amerika” китоби — бу шунчаки мусофирлик ҳақидаги қиссалар тўплами эмас. У — замон ва инсон, орзу ва воқелик, муҳаббат ва хиёнат, маънавият ва таназзул ўртасидаги драматик тўқнашувларни акс эттирган руҳий-ижтимоий бадиий асар, инсоннинг унсиз нидосидир.

Асарнинг бош мавзуси — мусофирлик фожиаси

Бугунги кунда дунё тобора кичрайиб бормоқда. Давлатлар ўртасидаги чегаралар шаффофлашди, ахборот ва иқтисодий интеграция глобал миқёс касб этди. Миллионлаб инсонлар яхшироқ ҳаёт излаб хорижга отланмоқда.

Кимдир илм учун, кимдир иқтидорини намоён қилиш учун, яна кимдир тирикчилик илинжида мусофирликка маҳкум бўлмоқда.

Аммо Абдуқаюм Йўлдошев ушбу китобда ана шу ташқи ялтироқ манзара ортидаги аччиқ ҳақиқатни кўрсатади.

Муаллиф ўқувчини чет элдаги муҳожир ҳаётининг алдови, ёлғони, маънавий емирилиши, руҳий танҳолиги, инсон қадрининг арзонлашуви билан юзма-юз қилади.

Китобда мусофирлик нафақат географик кўчиш, балки маънавий сарсонлик сифатида талқин этилади.

“Америка” — рамзий тушунча

Асар номи бежиз “Gudbay, Amerika” деб қўйилмаган. Бу ерда Америка муайян давлатдан кўра кенгроқ маъно касб этади. У — инсон онгидаги “осон бахт”, “тез бойлик”, “орзулар мамлакати” ҳақидаги хаёлларнинг рамзидир.

Муаллиф эса шу хаёллар пардасини очади.

Қиссалардаги қаҳрамонлар чет элга кетар экан, ўзлари билан орзуларини ҳам олиб кетадилар. Аммо ҳаёт уларни шафқатсиз ҳақиқат билан тўқнаштиради. Қалбдаги муҳаббат топталади, ишонч синади, инсонийлик қадри емирилади.

Абдуқаюм Йўлдошев бу жараёнларни ўта таъсирли психологизм билан тасвирлайди. У ташқи воқеадан кўра инсоннинг ички парчаланишини чуқурроқ кўрсатади.

Бадиий маҳорат ва кинотафаккур

Муаллифнинг драматург ва сценарийнавис сифатидаги катта тажрибаси китоб услубида яққол сезилади. Ҳар бир эпизод кино кадридек жонли ва таъсирчан.

Ўқувчи воқеаларни ўқимайди — уларни кўради.

Бу бежиз эмас. Зеро Абдуқаюм Йўлдошев “Уқубат”, “Виждон”, “Қадамлар”, “Нигоҳ”, “Бурч ва муҳаббат”, “Пуанкаре”, "Кичкина одамлар" каби фильмлар, "Она дарё" сериали сценарийлари муаллифи сифатида инсон руҳияти драматизмини экран тили орқали ҳам ифода этиш мактабини яратган ижодкордир.

“Gudbay, Amerika” китобида ҳам ана шу кинематографик тафаккур кучли. Диалоглар табиий, манзаралар жонли, руҳий кечинмалар эса ўқувчини бефарқ қолдирмайди.

Муаллифнинг интеллектуал дунёси

Абдуқаюм Йўлдошев ижодининг яна бир муҳим жиҳати — унинг кенг интеллектуал қамровидир.

Рэй Брэдбери, Агата Кристи, Фредерик Браун каби жаҳон адабиёти намояндаларини таржима қилган ижодкор сифатида у ғарб адабиётининг психологик ва фалсафий услубини яхши ўзлаштирган. Шу боис унинг асарларида интрига, ички драматизм, фалсафий мушоҳада, руҳий таҳлил ўзаро уйғунлашиб кетади.

“Gudbay, Amerika”да ҳам бу жиҳат яққол кўринади. Китоб нафақат ижтимоий, балки фалсафий қатламга ҳам эга.

Муаллиф савол қўяди: инсон бахтни қаердан излаши керак? Ўзлигини йўқотиб топилган бойлик ҳақиқий саодатми? Мусофирлик танани эмас, қалбни ҳам сарсон қиладими?

Бу саволлар китобни оддий қиссалар тўпламидан юксак маънавий мулоҳаза даражасига олиб чиқади.

Миллий адабиётдаги аҳамияти

“Gudbay, Amerika” — бу замонавий ўзбек жамияти учун жуда долзарб асар.

Чунки бугун минглаб ёшлар чет элни “қутқарув манзили” сифатида тасаввур қилади. Муаллиф эса ҳеч қандай қуруқ насиҳатсиз, бадиий ҳақиқат орқали инсонни огоҳлантиради.

Асарнинг энг катта ютуғи ҳам шунда: у ҳукм чиқармайди — ўқувчини ўйлашга мажбур қилади.

Абдуқаюм Йўлдошевнинг “Gudbay, Amerika” китоби — муҳожирлик, маънавий инқироз ва инсон қадри ҳақидаги оғриқли бадиий ҳужжатдир.

Ушбу китоб ижтимоий романтикадан йироқ, ҳаёт ҳақиқатларига яқин, руҳий драматизмга бой, фалсафий мушоҳадага тўла асардир.

Муаллиф инсон қалбининг энг нозик нуқталарига назар ташлай олган ва кўрсатган. Шунинг учун ҳам китоб ўқувчини ларзага солади, ўйлантиради ва узоқ вақт таъсирини йўқотмайди.

“Gudbay, Amerika” — бу шунчаки бадиий китоб эмас.

У — орзулар билан воқелик тўқнашган нуқтада янграган аламли видолашув қўшиғидир.

Музаффар МУҲАММАДНАЗАР