УМР ХОТИРАЛАРИНИНГ БАДИИЙ СОЛНОМАСИ

Мунаввара Усмонованинг "Бир куни" асари ҳақида

Инсон хотираси — вақт бағрида асралган маънавий хазинадир. Унда нафақат ўтмиш воқеалари, балки инсоннинг ўзлигини англаш жараёни, ҳаёт сабоқлари, руҳий изланишлари ва қалб кечинмалари мужассам бўлади. Шу маънода, Мунаввара Усмонованинг "Бир куни" асари замонавий ўзбек насрида хотира жанрининг ўзига хос бадиий намунаси сифатида намоён бўлади.

Мазкур асарни шунчаки ҳаётий воқеалар баёни ёки шахсий хотиралар мажмуаси сифатида баҳолаш камлик қилади. Унда инсон умрининг маънавий манзараси, авлодлар ўртасидаги руҳий боғлиқлик, миллий қадриятларнинг барқарорлиги ва эзгуликнинг инсон тақдиридаги ўрни бадиий-фалсафий мушоҳада орқали ёритилган.

Муаллиф ўтган кунларга назар ташлар экан, аслида инсон ҳаётининг умумий қонуниятларини, унинг маънавий тажрибаси ва руҳий камолот йўлини англашга интилади. Шу жиҳатдан "Бир куни" шахсий хотирадан умуминсоний мушоҳада сари юксалган бадиий тафаккур маҳсулидир.

Хотира ва бадиий ҳақиқат уйғунлиги

Асарнинг асосий бадиий хусусияти хотира ва воқелик уйғунлигида намоён бўлади. Мунаввара Усмонова хотираларни оддий эсдалик сифатида эмас, балки инсон маънавий камолотининг муҳим босқичлари сифатида талқин қилади.

Асардаги "мен" тимсоли воқеаларни кузатувчи оддий ровий эмас. У ҳаёт ҳодисаларини қалбдан кечириб, уларнинг ички моҳиятини англашга интиладиган ижодкор шахс сифатида гавдаланади. Муаллиф ана шу тимсол орқали шахсий тажриба ва умуминсоний руҳий ҳолат ўртасидаги боғлиқликни таъминлайди.

"Мен" тимсолининг муҳим жиҳати шундаки, у воқеаларни шунчаки қайд этибгина қолмай, уларга маънавий баҳо беради. Шу боис асардаги ҳар бир хотира муайян ғоявий вазифа бажаради, ҳар бир ҳаётий лавҳа эса инсон табиати ҳақидаги теран хулосаларга етаклайди.

Бадиий тафсилот ва рамзий тафаккур

Мунаввара Усмонованинг ёзувчилик маҳорати, аввало, оддий ҳаётий тафсилотларга катта бадиий мазмун юклай олишида намоён бўлади.

Асардаги она тимсоли, унинг табиат ва жонзотларга муносабати, жумладан, илон билан боғлиқ лавҳалар орқали инсоннинг борлиққа меҳр ва шафқат билан қараши очиб берилган. Бу лавҳа шунчаки воқелик тасвири бўлиб қолмай, инсон қалбидаги эзгулик мезонини ифодаловчи рамзий маъно касб этади.

Шунингдек, "Гулиҳаё" гули билан боғлиқ тасвирларда миллий эстетик тафаккур, ҳаё ва нафосат тушунчалари уйғунлашганини кўрамиз. Муаллиф кичик бир тимсол орқали катта маънавий тушунчаларни ифода этади.

Бу хусусият мумтоз наср анъаналарига хос рамзий тафаккурнинг замонавий ифодасидир.

Инсонпарварлик фалсафаси ва эзгулик ғояси

Асарнинг ғоявий марказида инсон қадри ва эзгулик фалсафаси туради. Муаллиф инсонни унинг ташқи ҳолати, мавқеи ёки имкониятлари билан эмас, балки қалби, виждони ва амаллари билан баҳолайди.

"Бир куни" асарида эзгулик оддий ахлоқий тушунча сифатида эмас, балки инсон ҳаётини маънавий жиҳатдан ҳаракатга келтирувчи куч сифатида талқин этилади. Қаҳрамонлар тақдири орқали ёзувчи яхшиликнинг инсон ҳаётида изсиз йўқолмаслигини, у албатта бошқа бир қалбда давом этишини кўрсатади.

"Тез ёрдам" ҳикоясидаги фидойилик, "Бургут юраги"даги ота меҳри — инсонпарварликнинг юксак ифодаларидир. Бу тимсоллар орқали муаллиф оилавий меҳрни умуминсоний қадрият даражасига кўтаради.

"Жазо" ҳикоясида адолат ва ноҳақлик муаммоси, "Матонатдан унган ниҳоллар"да эса ирода ва руҳий баркамоллик масалалари ёритилади. Айниқса, Ҳошимжон тимсоли орқали инсоннинг ҳақиқий қудрати жисмоний имкониятларда эмас, балки ички матонат ва маънавий кучда экани бадиий ифодаланган.

Миллий қадриятлар ва замонавий ўқувчи

Бугунги даврда инсоннинг маънавий илдизларига мурожаат қилиши, миллий қадриятларни асраши ва авлодлар хотирасини қадрлаши ниҳоятда муҳим аҳамият касб этмоқда.

"Бир куни" ана шу жиҳатдан ҳам долзарб асардир. Унда ота-онага ҳурмат, устозга эҳтиром, меҳр-оқибат, инсон ва табиат ўртасидаги уйғунлик каби қадриятлар ҳаётий воқеалар воситасида таъсирчан ёритилган.

Муаллифнинг муҳим ютуғи шундаки, у ўқувчига тайёр хулоса бермайди. Аксинча, воқеалар орқали уни мустақил фикрлашга, ўз хотираларига назар ташлашга ва инсонлик бурчи ҳақида мушоҳада қилишга ундайди.

Шу боис асарнинг тарбиявий қиммати унинг насиҳатомузлигида эмас, балки самимийлиги, ҳаётийлиги ва инсон қалбига яқинлигидадир.

Мунаввара Усмонованинг "Бир куни" асари — хотира жанрида яратилган, инсон руҳияти ва маънавий қадриятларни теран акс эттирган бадиий-фалсафий асардир.

Асарда шахсий хотиралар умуминсоний мазмун касб этиб, инсон умрининг ўткинчи эмас, балки эзгу ишлар, яхши ном ва маънавий мерос орқали давом этувчи жараён экани кўрсатилади.

"Бир куни" китобхонни ўтмишни эслашгагина эмас, ундан сабоқ олишга, бугунги кун қадрига етишга ва келажак учун эзгулик уруғини сочишга чорлайди.

Мунаввара Усмонованинг мазкур асари ўзбек насрида инсонпарварлик, хотира ва маънавий мерос мавзуларининг теран бадиий талқини сифатида эътиборга лойиқдир. У кенг китобхонлар оммаси учун маънавий озиқ, адабиёт ихлосмандлари учун эса инсон моҳияти ва ҳаёт маъноси ҳақидаги мулоҳазаларни бойитувчи қимматли манба бўлиб қолади.

Музаффар МУҲАММАДНАЗАР