ЭКРАН КУЛГИСИ ОРТИДАГИ САНЪАТКОРЛАР

Музаффар МУҲАММАДНАЗАР

ЭКРАН КУЛГИСИ ОРТИДАГИ САНЪАТКОРЛАР

Эргаш Каримовнинг ижод йўли ва Роза Каримова хотираларида қолган инсон қиёфаси

Кулдириш — осон иш эмас. Томошабинни бир лаҳзага бўлса-да ташвишларидан узиб, унинг юзига табассум олиб чиқиш учун саҳнадаги актёрдан фақат истеъдод эмас, катта ҳаётий тажриба, кузатувчанлик, нозик дид ва инсон табиатини чуқур англаш қобилияти ҳам талаб этилади. Айниқса, телевизор экрани орқали миллионлаб хонадонларга кириб борган санъаткорнинг зиммасидаги масъулият янада катта. Ўзбекистон халқ артисти, таниқли актёр ва режиссёр, «Телевизион миниатюралар театри»нинг асосчиларидан бири Эргаш Каримов ана шундай санъаткорлардан эди.

Унинг экрандаги ҳар бир қиёфаси, ҳар бир ҳаракати, ҳатто бир оғиз гапи ҳам томошабин хотирасида қоларди. Аммо халқ кўпроқ экрандаги Эргаш Каримовни таниди. Унинг ижодий изланишлари, телевидениедаги дастлабки қадамлари, миниатюралар театрини барпо этиш йўлидаги машаққатлари, ҳамкасблари билан кечган кунлари, кулгили ва мураккаб вазиятлардан қандай чиқиб кетгани ҳақида эса уни яқиндан билган инсонларнинг хотиралари кўп нарсани айтиб беради.

Роза Каримованинг хотиралари ҳам ана шу маънода қимматли. Зеро, у Эргаш Каримовнинг нафақат турмуш ўртоғи, балки ижодий ҳамкори, бир саҳнада елкама-елка турган ҳамфикри эди.

Телевидение ҳали янги эди...

«Гапни иш фаолиятимни эндигина бошлаган кезларимдан бошласам», — дея эслайди Роза Каримова.

Бу хотиралар 1960-йиллар бошидаги Ўзбекистон телевидениесининг манзарасини кўз олдимизга келтиради. Бугунги мураккаб техник имкониятлар, кўплаб студиялар, замонавий камералар ва компьютер технологиялари у ёқда турсин, ўша давр телевидениесида бор-йўғи битта студия бор эди. Уни атиги икки тугмача билан бошқаришарди.

Ана шундай шароитда ёш ижодкорлар телевидение тилини эндигина шакллантираётган эдилар. Роза Каримова 1963 йилда раҳбарият ишончи билан режиссёрлик вазифасига тайинланади. Бу иш осон эмасди. Чунки янги санъат тури — телевидение учун ўз услуби, ўз ифодаси, ўз қонуниятларини топиш керак эди.

Эргаш Каримов эса бу жараёнда актёрлик маҳорати билан бирга режиссёрлик қобилиятини ҳам намоён эта бошлаганди. Икки ижодкорнинг ҳам мақсади бир — томошабинга қизиқарли, мазмунли ва таъсирчан кўрсатувлар тақдим этиш эди.

Бироқ ижодий ютуқ ҳар доим ҳам ҳаммага бирдек ёқавермайди. Роза Каримова хотираларида телевидениедаги айрим зиддиятлар, орқадан айтилган гаплар, асоссиз миш-мишлар ва ижодий рақобатлар ҳам тилга олинади. Лекин бу хотираларнинг энг муҳим жиҳати — Эргаш Каримовнинг ана шундай вазиятларда ҳам асосий эътиборини ижоддан узмаганидир.

«Икки тийин»дан бошланган катта йўл

«Телевизион миниатюралар театри»нинг илк қадамлари ҳам оддий, аммо томошабинга тез таъсир қиладиган кичик интермедиялардан бошланган.

Дастлаб «Икки тийин» деб номланган интермедия намойиш этилади. Унда Эргаш Каримов харидор, Роза Каримова эса сотувчи қиз ролини ижро этади. Харидор ниманинг нархини сўрамасин, сотувчи қиз бир хил жавоб қайтараверади:

— Икки тийин!

Охирида харидорнинг жаҳли чиқиб:

— Ҳамма ишинг бир тийин! — дейди.

Бугун қараганда жуда содда туюладиган бу лавҳада телевизион миниатюранинг муҳим бир хусусияти мужассам эди: қисқа вақт ичида вазиятни яратиш, характерни очиш ва кутилмаган нуқта билан томошабинни кулдириш.

Эргаш Каримов ва Роза Каримова ана шу йўлни изчил давом эттирдилар. Ҳажвий ҳикоялар, ҳангомалар, интермедиялар экранга кўчди. Телевидение томошабиннинг хонадондаги оддий ҳамроҳидан катта маданий минбарга айланаётган бир пайтда «Телевизион миниатюралар театри» ҳам ўз томошабинини топиб борди.

Кулги ортидаги меҳнат

Томошабин экранда бир неча дақиқа давом этган миниатюрани кўрар, кулар ва кейин бошқа юмушига ўтиб кетарди. Аммо ўша бир неча дақиқалик кулги ортида қанча меҳнат турганини кўпчилик билмасди.

Репетиция учун алоҳида жой ажратилмасди. Қўшимча иш вақти ҳам берилмасди. Ролларни қисқа муддатда ёдлаб, экранга чиқиш керак эди. Айрим театр актрисалари учун бу талаблар қўшимча машаққат эди: роль, вақт, грим, пардоз ва қўшимча ҳақ масалалари бор эди.

Роза Каримова эса бу ишни бошқача қабул қилганини эслайди. Уйга қайтгач ҳам эр-хотин дам олиш ўрнига репетиция қилардилар. Эргаш Каримовда санъатга иштиёқ жуда кучли эди. У учун ижод иш вақти билан чекланмасди.

Бу ерда Эргаш Каримовнинг режиссёр сифатидаги бир муҳим фазилати намоён бўлади: у телевидение учун шунчаки кўрсатув тайёрлашни эмас, ўз жанрини яратишни истарди. Шунинг учун «Телевизион миниатюралар театри» оддий ҳажвий чиқишлар йиғиндиси бўлиб қолмай, ўз ижодий қиёфасига эга театрга айланди.

Рақобатдан кўра — натижа

Ижодий муҳитда рақобат бўлиши табиий. Аммо рақобатнинг турли кўринишлари бўлади. Баъзан инсон ўз маҳоратини ошириш орқали рақобатлашади, баъзан эса бошқанинг ютуғини камситиш орқали.

Роза Каримованинг хотираларида ана шундай вазиятлардан бири жуда аниқ тасвирланган. Бир таниқли журналистнинг тўйи муносабати билан у Эргаш Каримовларнинг хонадонига келиб, интермедия ижро этиб беришларини сўрайди. Аммо ўша даврда санъаткорларнинг тўйларга бориши мумкин эмас эди. Бу талабни бажариш кейинчалик уларга қарши қўлланиши мумкинлигини яхши тушунган Эргаш Каримов хушмуомалалик билан таклифни рад этади.

Шунда меҳмоннинг кайфияти кескин ўзгаради. У аччиқ гаплар қилади, «каттаконлар айтса, кўрамиз бормаганингизни» қабилида таҳдидомуз гаплар билан кетади.

Орадан кўп ўтмай, мажлисда Эргаш Каримов танқид қилинади. Гап гўёки «Телевизион миниатюралар театри»да Роза Каримованинг кўп чиқишида эди.

— Нега «Телевизион миниатюралар театри»га фақат хотинини чиқаради? Ёки бошқа актрисалар қуриб қолганми? — деган мазмунда савол қўйилади.

Бир қарашда бу савол касбий масалага ўхшайди. Аммо Роза Каримованинг хотираси бунинг ортидаги ҳақиқий ижодий шароитни ҳам тушунтиради.

Улар репетицияни ишдан кейин, уйда қилишарди. Эргаш Каримов билан Роза Каримованинг бирга ижод қилиши фақат «эр-хотин» бўлгани учун эмас, аввало, иш жараёнининг ўзи шундай ҳамкорликни тақозо этгани учун эди.

Ўша пайтда буни ҳамма ҳам бирдек тушунмаган бўлиши мумкин.

Убай Бурҳоновнинг бир оғиз сўзи

Танқиддан кейин мажлисда вазият таранглашади. Ҳамма кейинги гап нима бўлишини кутади.

Шунда Убай Бурҳонов сўзга чиқиб, «Телевизион миниатюралар театри»нинг томошабинларга манзур бўлаётганини, буни хатлар ва қўнғироқлардан билиш мумкинлигини таъкидлайди ва ижодкорларни қўллаб-қувватлайди.

Бу жуда муҳим жиҳат. Чунки санъаткорнинг ҳақиқий баҳосини баъзан кабинетлардаги баҳс эмас, унинг томошабини беради.

Роза Каримованинг хотирасида Зулфия опанинг «Саодат» журналида улар ҳақида илиқ фикрлар билдиргани ҳам алоҳида эсга олинади. Демак, экрандаги ижодий изланишлар аста-секин жамоатчилик эътиборига туша бошлаган.

Эргаш Каримов — экрандан ташқарида

Эргаш Каримовни хотиралар орқали англашда унинг касбий фаолияти билан бир қаторда инсон сифатидаги фазилатлари ҳам намоён бўлади.

Роза Каримова уни кўнгилчан, бировнинг раъйини қайтаришга қийналадиган, оғир-вазмин инсон сифатида эслайди. Ҳатто гастролларда баъзи кишилар атайлаб уни гижгижламоқчи бўлганида ҳам Эргаш Каримов бундай гапларга берилиб кетмас, вазиятни ҳазилга буриб юборарди.

Бу фазилат санъаткор учун катта бойлик. Чунки кулги яратадиган инсоннинг ўзи ҳаётда ҳар бир гапни жанжалга айлантириб юрса, унинг ижодидаги самимият ҳам сўниши мумкин. Эргаш Каримов эса ҳаётда вазминликни, экранда эса образнинг жўшқинлигини уйғунлаштира олган.

Роза Каримова унинг тўйларда ичганини ҳеч қачон кўрмаганини ҳам таъкидлайди. Агар уларни тўйга таклиф қилишса, Эргаш Каримов бормас, қизиқчи зарур бўлса, Ҳусан Шариповни тавсия қиларди. Бу ҳам унинг касбга ва ўз мавқеига қандай муносабатда бўлганини кўрсатади.

Қўшиқнинг авж пардаси

Эргаш Каримов фақат актёр ва режиссёр эмас, қўшиқ айтадиган санъаткор ҳам бўлган.

1958–1959 йиллардаги фаолияти ҳақида хотираларида Роза Каримова мусиқали театр муҳити, концертлар ва қўшиқлар ҳақида гапиради. Эргаш ака ҳам яхшигина хониш қиларди. Аммо овоз авжига етганда бир муаммо пайдо бўларди: овознинг юқори пардасига етиш қийинлашарди.

Бундай вазиятда у ҳам ўзига хос ечим топган: доирачиларга «авжида доирани қаттиқроқ чаласизлар, овозимни доира овози босиб, товушим билинмай кетсин», деб ҳазил аралаш кўрсатма берарди.

Бу кичик хотиранинг ўзида ҳам Эргаш Каримов табиатига хос бир жиҳат кўринади: ноқулай вазиятда саросимага тушмаслик, уни юмор билан енгиш ва томошабинга сезилтирмаслик.

«Зўр нос бор, чекиб кўрасизми?»

Эргаш Каримовнинг кўнгилчанлиги баъзан уни кулгили ҳолатларга ҳам солиб қўярди.

Бир куни мухлислардан бири унга Термиздаги туркманларнинг машҳур носвойидан узатиб, «Бир чекинг», деб қолади. Эргаш Каримов эса умрида нос чекиб кўрмаган бўлса-да, мухлисининг раъйини қайтармаслик учун уни олиб, тил остига ташлайди.

Шу пайт мажлисга кириши керак бўлади. Шошилиб мажлисга кириб кетади. Кўп ўтмай боши айланиб, кўзи тиниб, томоғи қақрай бошлайди. Ҳатто носни ютиб юборади.

Мажлис аҳли саросимага тушади. Кейин воқеанинг сабаби маълум бўлгач, бу ҳолат ҳам Эргаш Каримов ҳаётидаги кулгили хотиралардан бирига айланади.

Ҳазилкашлар анча вақтгача:

— Эргаш ака, зўр нос бор, чекиб кўрасизми? — деб ҳазиллашиб юришган.

Экранда бошқаларни кулдирган санъаткорнинг ҳаётида ҳам шундай самимий, беозор ҳангомалар бўлган.

«Телеминиатюралар театри» — бир даврнинг хотираси

Эргаш Каримов номи «Телевизион миниатюралар театри» билан чамбарчас боғлиқ. «Олиқ-солиқ», «Лампа шиша», «Пахтакор ютганда ва ютқизганда», «Тошкент пиёласи», «Жорж — морж» сингари миниатюралар халқ хотирасида қолди.

Бу асарларнинг таъсири фақат кулги билан ўлчанмайди. Улар ўша давр одамларининг турмуши, характери, камчиликлари ва жамиятдаги айрим иллатларни ҳажв орқали кўрсатиб берди. Эргаш Каримовнинг режиссёрлик маҳорати эса бу образларни экран тилига мослаштиришда муҳим аҳамият касб этди.

У 1990 йилдан бошлаб «Телеминиатюралар театри» репертуарининг катта қисмини Абдулла Қаҳҳор номидаги сатира театри саҳнасига олиб чиқишда ҳам иштирок этди. Шу билан бирга «Оталар сўзи — ақлнинг кўзи» кўрсатувига режиссёрлик қилди, Ўзбекистон радиосининг «Табассум» радиожурналида ҳам фаолият юритди.

Унинг меҳнати муносиб тақдирланди. 1990 йилда «Ўзбекистон халқ артисти» фахрий унвонига сазовор бўлди. 1999 йилда «Эл-юрт ҳурмати» ордени билан мукофотланди.

Аммо санъаткорнинг ҳақиқий мукофоти — томошабин хотираси.

Эргаш Каримов 2009 йилда вафот этди. Лекин унинг экранда яратган образлари, кулгига йўғрилган миниатюралари ва режиссёр сифатида шакллантирган ижодий мактаби йўқолиб кетмади.

Роза Каримованинг хотираларида эса биз Эргаш Каримовнинг яна бир қиёфасини кўрамиз. Бу — машҳур артист эмас, аввало, санъатга садоқатли, оиласи билан ижодни бир бутун деб билган, оғир-вазмин, кўнгилчан, ҳазилни тушунадиган ва одамларнинг раъйини қайтаришга қийналадиган инсон қиёфаси.

Эҳтимол, буюк санъаткорларнинг энг катта сирларидан бири ҳам шундадир: улар саҳнада образ яратадилар, ҳаётда эса ўзлари образга айланиб қоладилар.

Эргаш Каримов ҳам ана шундай санъаткор эди.

У экранда одамларни кулдирди.

Аммо унинг санъати ортида йиллар давомида тинимсиз меҳнат, ижодий жасорат ва санъатга бўлган чексиз муҳаббат бор эди.

Шунинг учун ҳам Эргаш Каримовнинг табассуми бугун ҳам экран хотирасидан ўчмаган.