ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ САТИРА ТЕАТРИНИНГ ТАРИХИ

Дилноза НАЗИРОВА – Ўзбекистон давлат Сатира театри адабий бўлим мудири

ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ САТИРА ТЕАТРИНИНГ ТАРИХИ, ИЖОДИЙ АНЪАНАЛАРИ

ВА 2021-2026-ЙИЛЛАРДАГИ ТАРАҚҚИЁТ БОСҚИЧИ

Аннотация.

Мақолада Ўзбекистон давлат сатира театрининг шаклланиш тарихи, ижодий мактаби ва 2021-2026 йиллардаги репертуар сиёсати таҳлил қилинган. Театр архиви, репертуар режалари, ижодий ҳисоботлар ва спектакль дастурлари асосида сатирик талқиннинг мавзу ва жанр жиҳатдан янгиланиши, миллий ҳамда жаҳон драматургиясига мурожаат, устоз ва ёш ижодкорлар ҳамкорлиги, шунингдек, театрнинг маънавий-маърифий фаолияти очиб берилган. Таҳлил натижасида мазкур даврда репертуарнинг ижтимоий танқид, ахлоқий танлов, оилавий муносабатлар ва ёшлар тарбияси каби йўналишларда кенгайгани аниқланган.

Калит сўзлар: сатира театри, репертуар сиёсати, саҳнавий талқин, миллий драматургия, жаҳон драматургияси, актёрлик мактаби, режиссура, маънавий-маърифий фаолият.

Сатира театри жамиятдаги зиддиятларни кулги, киноя ва бадиий умумлаштириш воситасида англатадиган саҳна санъати шаклидир. Бу жанрда кулги кўнгилочар мақсад билан чекланмайди: у ижтимоий муносабатлар, инсон хулқи ва маънавий танловни баҳолаш имконини беради. Ўзбекистон давлат сатира театри фаолиятини ўрганиш миллий театр санъатида сатирик тафаккурнинг қандай сақланаётгани ва замонавий саҳна талабларига мослашаётганини кўрсатади.

Мақоланинг мақсади Ўзбекистон давлат сатира театрининг тарихий шаклланишини қисқача ёритиш, унинг ижодий анъаналарини белгилаш ва 2021-2026 йиллардаги репертуар жараёнида кузатилган асосий йўналишларни таҳлил қилишдан иборат. Шу мақсадга мувофиқ театрнинг институционал тараққиёти,режиссёрлик ва актёрлик мактаби, давр репертуарининг мавзу-жанр таркиби ҳамда маънавий-маърифий лойиҳалари кўриб чиқилди.

Тадқиқот манбасини Ўзбекистон давлат сатира театри архивида сақланаётган тарихий маълумотлар, 2021-2026 йилларга оид репертуар режалари ва ижодий ҳисоботлар, спектакль дастурлари ҳамда премьера материаллари ташкил этди. Материаллар тарихий-хронологик, қиёсий-таҳлилий ва репертуар таҳлили усулларида ўрганилди. Спектакллар драматурглик манба, жанр, кўтарилган ижтимоий-ахлоқий муаммо ва саҳнавий талқин йўналиши бўйича гуруҳланди. Мақолада келтирилган 2026 йилга оид маълумотлар йилнинг биринчи ва иккинчи чоракларини қамраб олади.

Театр тарихида 1986 йил 12 июнда Абдулла Қаҳҳорнинг “Тобутдан товуш” асари асосида режиссёр Носир Отабоев саҳналаштирган спектакль муҳим босқич бўлди. Ушбу саҳна асари кейинги репертуар ва ижодий йўналиш учун асос вазифасини бажарди. 1987 йил 22 сентябрда театрга Абдулла Қаҳҳор номи берилди. Адиб ижодидаги ҳаёт ҳақиқати, характерлар тўқнашуви ва жамият камчиликларини юмор ҳамда ҳажв орқали очиш тамойиллари театр эстетикасига ҳамоҳанг эди. Театр узоқ йиллар Абдулла Қаҳҳор номидаги Республика сатира театри сифатида фаолият юритиб, 2016 йил 26 июлда Ўзбекистон давлат сатира театри мақомини олди.

Театр репертуарида миллий ва жаҳон драматургияси намуналари ёнма-ён ривожланди. “Тобутдан товуш”, “Темир хотин”, “Шум бола”, “Падаркуш ёхуд ўқимаган боланинг ҳоли”, “Майсаранинг иши” сингари миллий асарлар ҳамда “Ревизор”, “Фалсафа доктори”, “Жамила”, “Аршин мол-олон” каби жаҳон драматургияси ва адабиёти намуналари театрнинг жанр ҳамда услуб имкониятларини кенгайтирди. “Хандонмиз сизга, дўстлар” ва “Гап эгасини топади” каби мусиқали-сатирик дастурлар эса театрнинг эстрадавий ва томошавий шакллар билан ишлаш тажрибасини бойитди.

Ижодий мактабнинг шаклланишида Ўзбекистон халқ артисти Хайрулла Саъдиев, режиссёрлар Носир Отабоев, Баҳодир Йўлдошев, Бахтиёр Ихтиёров, Ҳабибулла Файзиев ва Омон Шариповнинг хизматлари муҳим бўлди. Кейинги даврда Жўрабек Рўзметов, Мансур Холиқов, Руслан Ҳайдаров, Хайрулла Солиев ва Жўрабек Арзиев классик ҳамда замонавий асарларга янги саҳнавий ечимлар билан мурожаат қилдилар. Шуҳрат Расулов, Турдибек Содиқов, Садир Зиёмуҳамедов, Ортиқ Юсупов, Шуҳрат Рўзиохунов, Ҳусан Мусабоев, Бахтиёр Ихтиёров, Санъат Девонов, Лутфулла Саъдуллаев, Эргаш Каримов, Клара Жалилова, Гулчеҳра Саъдуллаева ва Роза Каримова каби актёрлар ижроси театр анъаналарининг шаклланишига ҳисса қўшди.

Бугунги жамоада Хайрулла Саъдиев, Мирзатилла Холмедов, Зарифа Исмоилова, Ҳабибулла Абдуллаев, Ҳайитали Низомиддинов, Амина Ибатуллина, Сайёра Мирходиева, Зуҳриддин Режаметов, Валижон Шамсиев ва Алишер Юлдашев каби тажрибали санъаткорлар ёш ижодкорлар билан бир саҳнада ишламоқда. Бу ҳамкорлик ижро маданияти, образ яратиш усули ва касбий интизомнинг авлоддан-авлодга ўтишига хизмат қилади. Театрга турли йилларда Абдумавлон Хўжаев, Санжар Сатторов ва Фотиҳ Жалолов раҳбарлик қилган; ҳозирги даврда жамоага Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист Мирзатилла Холмедов раҳбарлик қилмоқда.

Театрнинг Татаристон, Доғистон, Қозоғистон, Туркманистон ва Тожикистондаги гастроль сафарлари ижодий тажриба алмашиш, маданий алоқаларни мустаҳкамлаш ва ўзбек сатирик саҳна санъатини хорижда намойиш этиш имконини берди. Гастроль амалиёти театр ижодий қиёфасининг республика доирасидан ташқарида ҳам танилишига хизмат қилган.

Кўриб чиқилаётган давр репертуарида тўрт йўналиш ажралиб туради: классик сатирик асарларни замонавий талқин қилиш; миллий мусиқали комедия анъанасини давом эттириш; инсон руҳияти ва оилавий муносабатларга мурожаат этиш; ёшлар ҳаётига дахлдор ижтимоий хавфларни саҳнага олиб чиқиш. Қуйидаги жадвал ушбу йўналишларни йиллар кесимида умумлаштиради.

2021 йилда саҳналаштирилган “Оппоғой ва етти гном” болалар аудиториясига қаратилган бўлиб, эзгулик, дўстлик ва меҳр-оқибат ғояларини ифодалади. “Фалсафа доктори”да эса сохта обрў, мансабпарастлик ва бойликка ҳирс сатирик вазиятлар орқали фош этилди. Ушбу икки спектакль театрнинг турли ёшдаги томошабинларга мурожаат қила олишини, бир вақтнинг ўзида тарбиявий ва танқидий вазифани бажаришини кўрсатди.

2022-йилги “Ревизор” талқини классик асардаги коррупция, порахўрлик ва масъулиятсизлик муаммоларини замонавий томошабинга яқинлаштирди. “Жамила” спектакли эса сатира театри репертуарининг фақат ҳажвий жанр билан чекланмаслигини, инсон ички кечинмалари ва муҳаббат мавзусини психологик йўсинда талқин қилиш имконияти ҳам мавжудлигини кўрсатди.

2023 йилда “Беш хотиннинг афандиси” халқона юмор орқали оилавий муносабатлар, ўзаро ҳурмат ва шахсий масъулиятни саҳнага олиб чиқди. “Тил афсонаси”да эркинлик, адолат, жасорат ва Ватанга садоқат ғоялари Тил Уленшпигел образи воситасида талқин этилди. Бу асарлар репертуарда маиший комедия билан фалсафий-қаҳрамонлик руҳидаги драматургик материал ёнма-ён ишланганини кўрсатади. 2024 йилда мусиқали комедия ва сатирик комедия йўналиши кучайди. “Майсаранинг иши”да нафс ва манфаатпарастлик кулги орқали фош этилса, “Аршин мол-олон”да муҳаббат, самимийлик ва эркин танлов масаласи мусиқа ҳамда саҳнавий ҳаракат уйғунлигида ифодаланди. “Қутича” спектакли бойлик ва виждон муносабатини марказга қўйиб, инсон қадрини моддий манфаатдан устун қўядиган ахлоқий хулосага олиб келди.

2025 йил ва 2026 йилнинг биринчи ярмида театр замонавий ижтимоий муаммолар ҳамда инсон руҳиятига кўпроқ мурожаат қилди. “Ярим тундаги ўғирлик”да нафс, ёлғон, хиёнат ва моддий манфаатлар тўқнашуви кулги воситасида очилган. “Тотли рўёлар” гиёҳвандликнинг ёшлар ҳаётига хавфини бевосита саҳнавий материалга айлантиргани билан давр репертуарида алоҳида ўрин тутади. Спектакль сатирани профилактик ва маърифий вазифа билан боғлайди.

“Ҳалала”да хурофот ва жоҳиллик танқид қилинса, “97-хона”да инсоннинг ўзлигини англаши ва ҳаётий танловлари юмор орқали талқин этилди. “Жонгинам, жонимни ол!” спектаклида ёлғизлик, меҳрга эҳтиёж ва бахтга интилиш мавзулари киноя билан уйғунлаштирилди. “Ғаройиб томоша” эса актёрлик, мусиқа, тасвирий санъат, монолог ва сатирик образларни бир саҳнавий лойиҳада бирлаштириб, театрнинг синтетик томоша шаклларига интилишини намоён қилди.

Театрнинг ҳозирги ижодий қиёфаси тажрибали санъаткорлар билан янги авлод вакилларининг ҳамкорлигида шаклланмоқда. Илҳом Юсупов, Наргиза Элтоева, Ориф Ражабқулов, Аҳрор Шарипов, Бобур Айтбагамбетов, Дилафрўз Мамешова, Беҳзод Шайматов, Раъно Мирзаева, Наргиза Нодирова, Азамат Қурбонбоев, Фазлиддин. Устоз-шогирд муносабати театрда фақат маҳоратни ўргатиш билан чекланмайди. У саҳна интизоми, ҳамкорни ҳис қилиш, матн ости маъносини очиш, сатирик образда меъёрни сақлаш ва томошабин билан мулоқот қилиш каби касбий кўникмаларни ҳам қамраб олади. Шу жиҳатдан Хайрулла Саъдиев, Зарифа Исмоилова, Ҳабибулла Абдуллаев, Ҳайитали Низомиддинов, Сайёра Мирходиева ва Амина Ибатуллина каби санъаткорларнинг ижодий тажрибаси театрнинг ички мактаби сифатида аҳамиятлидир.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 22 ноябрдаги ПҚ-399-сон қарори театрларнинг жамият маданий ҳаётидаги ўрнини кучайтириш, аҳоли, айниқса, ёшларни саҳна санъатига кенг жалб этиш вазифаларини белгилади. Мазкур вазифалар доирасида театр “Театр – ибратхонадир” дастури асосида маҳаллалар, сиҳатгоҳлар, махсус интернат мактаблари, олий таълим ва умумтаълим муассасаларида кўчма намойишлар ҳамда ижодий учрашувлар ўтказмоқда.

“Тотли рўёлар”, “Падаркуш”, “Ғаройиб томоша” ва “Беш хотиннинг афандиси” каби спектакллар асосидаги учрашувлар театр асарини саҳна биноси билан чеклаб қўймай, уни муайян ижтимоий муҳитга олиб киради. Бундай мулоқот ёшларни театрга жалб этиш, асарда кўтарилган масалаларни муҳокама қилиш ва томошабиннинг эстетик тажрибасини бойитишга хизмат қилади.

2021-2026 йиллар репертуарини таҳлил қилиш қуйидаги натижаларни кўрсатди.

Биринчидан, классик сатира замонавий ижтимоий тажриба билан боғланди: “Ревизор” ва “Фалсафа доктори” каби асарларда мансабпарастлик, сохта обрў ва масъулиятсизлик мавзулари бугунги томошабин учун долзарб талқин қилинди. Иккинчидан, миллий мусиқали комедия анъанаси “Майсаранинг иши” ва “Аршин мол-олон” орқали давом эттирилди. Учинчидан, репертуар инсон руҳияти ва шахсий танлов мавзулари ҳисобига кенгайди. Тўртинчидан, “Тотли рўёлар” ва кўчма маърифий тадбирлар театрнинг ижтимоий профилактика ҳамда ёшлар тарбиясидаги вазифасини кучайтирди. Шу билан бирга, театрнинг барқарор ижодий ривожи учун репертуарни ҳужжатлаштириш, спектаклларнинг видеоархивини тизимлаштириш, томошабин фикрини мунтазам ўрганиш ва янги ўзбек сатирик драматургиясини рағбатлантириш муҳим. Бундай ёндашув саҳнавий тажрибани илмий ўрганиш учун манба базасини кенгайтиради ва келгуси репертуар қарорларини аниқ далиллар билан асослаш имконини беради.

Хулоса ўрнида айтиш мумкин, Ўзбекистон давлат сатира театрининг ижодий йўли Абдулла Қаҳҳор эстетикасига яқин бўлган ҳаёт ҳақиқатини кулги ва ҳажв орқали очиш тамойили асосида шаклланган. Театр миллий ва жаҳон драматургиясига мурожаат қилиб, сатира, мусиқали комедия, психологик драма ва синтетик томоша элементларини ўз репертуарида уйғунлаштириб келмоқда. 2021 2026 йиллардаги жараён репертуар мавзулари ва жанрларининг кенгайганини кўрсатади. Ижтимоий танқид билан бир қаторда оилавий муносабат, шахсий танлов, ёлғизлик, ёшлар тарбияси ва гиёҳвандлик каби масалалар саҳнага олиб чиқилди. Устоз ва ёш ижодкорлар ҳамкорлиги ижодий анъаналарнинг давомийлигини таъминламоқда, “Театр - ибратхонадир” дастури доирасидаги фаолият эса театрнинг томошабин билан бевосита мулоқотини кенгайтирмоқда. Шу асосда Ўзбекистон давлат сатира театри миллий саҳна санъатида кулги орқали ижтимоий фикр уйғотадиган ва маънавий мулоқотни шакллантирадиган ижодий муассаса сифатида ривожланмоқда.

Фойдаланилган адабиётлар:

1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 22 ноябрдаги ПҚ-399-сон “Театрларнинг жамият маданий ҳаётидаги аҳамиятини ошириш ва улар фаолиятини янада қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори. УРЛ: https://lex.uz/docs/7247327 (мурожаат санаси: 19.09.2026).

2. Ўзбекистон давлат сатира театри архиви. Театр тарихи, ижодий таркиби ва гастроль фаолиятига оид ички маълумотнома материаллари. - Тошкент, 2026.

3. Ўзбекистон давлат сатира театри. 2021 2026 йиллар репертуар режалари, спектакль дастурлари ва премьера материаллари. - Тошкент, 2021-2026.

4. Ўзбекистон давлат сатира театри. Йиллик ижодий ҳисоботлар ва маънавий-маърифий тадбирлар тўғрисидаги маълумотлар. - Тошкент, 2021-2026.

Манба: "Ўзбекистон маданияти ва санъати" электрон журнали.