Ибратдан ибрат олиб


   Халқини маърифатли қилиш, дунё халқлари орасида ўз ўрнига, рутбасига эга бўлишини чин дилдан исташ илинжи ўз элига бўлган меҳр-муҳаббатни алангалатмасдан қўймасди. Ўтган асрнинг бошларида ана шундай кайфиятда ва ҳаракатда бўлган зиёли, маърифатпарвар адиблар ҳақнинг, тарихнинг бизга инъомидир. Афсуски, уларнинг ҳаёти силлиқ кечмаган. Тақдир синовларига дош бериб, изтироблар исканжасида бўлса-да, ўз халқи маънавиятини юксалтириш йўлида жонини қурбон қилишгача боришган.
   Ана шундай фидойи маърифатпарварлардан бири Исҳоқхон тўра Ибратдир. Унинг ўрнак бўларлик, номларига монанд ибратли ишлари кўп бўлган. Зар қадрини заргар билар деган халқ нақли бежиз эмас. Илм-маърифатни қадрлаган инсонлар маърифатпарварлар қадрига етади. Халқимиз тарихида улуғ ва қутлуғ ишларга қобил бўлган, мустабид тузум ҳукмронлиги пайтида ҳайратомиз мақсадларини амалга оширган Ибрат номини абадийлаштириш ҳам ана шундай хайрли ва шарафлидир.
   Давлатимиз раҳбари 2016 йил 2 ноябрь куни Наманган вилояти сайловчилари билан учрашувдаёқ буюк тараққийпарвар ва маърифатпарвар Исҳоқхон Ибратнинг халқимиз маънавий-маърифий юксалиши йўлидаги беқиёс хизматларига эҳтиром рамзи сифатида замонавий боғ яратиш, ёдгорлик мажмуаси ва “Ибрат мактаби”ни ташкил қилиш ташаббусини илгари сурган эдилар.
   Таниқли сценарист Нурулло Аббосхон ва Абдуқаюм Йўлдошев муаллифлигида таниқли режиссёр Жаҳонгир Қосимов томонидан суратга олинган "Ибрат" номли бадиий фильм ҳам ана шу ташаббусларнинг бевосита давоми дейиш мумкин. Куни кеча Алишер Навоий номидаги санъат саройида фильмнинг премьераси бўлиб ўтди.
   Араб, форс, рус, ҳинд, урду, инглиз, француз тилларини яхши билган, Тўрақўрғон заминида туғилиб ўсган Ибрат домланинг қизғин фаолиятини кинотасмаларда кўриш ҳам завқли. Қадимий финикия, яҳудий, сурия, юнон ёзувларини ўрганган адибнинг луғатшунос ва ёзувшунос сифатидаги хизматлари катта. Унинг “Луғати ситта ал-сина” (“Олти тилли луғат”), “Жомеъ ул-хутут” (“Хатлар мажмуи”) асарларининг шу соҳа тараққиётида алоҳида ўрни бор. Унинг муаррихлик борасидаги “Тарихи Фарғона”, “Тарихи маданият”, “Мезон уз-замон” (Замон тарозуси) номли китоблари эътиборга молик.
   14 та китоби билан қалбларга зиё уруғини сочиш, маърифат тарқатишни ўз тақдири билан боғлаган Исҳоқхон тўра Ибрат домланинг 1886 йилдаёқ эски мактабларга нисбатан бирмунча илғор бўлган мактаб очгани, 1907 йилда эса янги “усули савтия” мактабини ташкил этиб, ўнлаб қишлоқ болаларини ўқитгани, ўлкамиздаги илк матбаачилардан бири сифатида, 1908 йил Оренбург шаҳридан литографик машина сотиб олиб, уни Оренбургдан Қўқонгача поездда, Қўқондан Тўрақўрғонга туяларга ортиб, катта машаққатлар билан олиб келгани, ўз ҳовлисида “Исҳоқия босмахонаси”ни ташкил қилгани таҳсинга лойиқ.
   Фильмда бу воқеалар Ибратнинг руҳий кечинмалари, ўй-фикрлари билан жонли манзараларда тўла акс эттирилган. Премьера олдидан "Ўзбеккино" миллий агентлиги директорининг биринчи ўринбосари, адабиётшунос Шуҳрат Ризаев сўзга чиқиб ушбу фильмнинг даставвал, Тўрақўрғонда намойиш этилгани, олқиш олгани, маърифатпарвар Ибрат домла ҳақидаги фильмнинг айни шу кунларда намойиш этилиши бир томондан ўқитувчи ва мураббийларнинг касбий байрамлари муносабати билан ўзига хос туҳфа бўлгани, иккинчидан, 82 йил муқаддам айнан 4 октябрда қатли ом қилинган жадид маърифатпарварларининг руҳини шод ва ёд этиш маъносида аҳамиятли эканини таъкидлади. Фильмнинг бош маслаҳатчиси, 60-йиллардаёқ, Ибрат домла ҳақида илк бор мақола ёзган профессор Улуғбек Долимовга миннатдорчилик билдирди. Фильм режиссёри Жаҳонгир Қосимов тасвирга тушириш билан боғлиқ машаққатли жараён, актёрларнинг фидойилиги ҳақида сўз юритди.
   Очиғини айтиш керакки, ўша давр руҳини акс эттирувчи декорация ва либослар сизни беихтиёр Ибрат яшаган даврга олиб киради. Бош қаҳрамон образини яратган Фарҳод Маҳмудов ва Саидкомил Умаровлар Исҳоқхон тўранинг ёшлик шижоати ва кексалик донишмандлигини табиий тарзда жонлантира олишган. Халқ тафаккурини ўстиришни ният қилган Ибратнинг ёт ва ёв ғоянинг манфур кимсалари билан суҳбатидаги ушбу жавоблари эътиборни тортмасдан қолмайди. Чоризм зобитига қарата "Сизлар маърифатингиз бадалига қурбонлик тилайсизми?", "Одамнинг қандай кўмилиши эмас, қандай яшагани муҳим, менинг кафаним имоним!" каби жавоблари аҳамиятли. Унинг китоб маданияти халқ оммасининг онгини юксалтирувчи мезон эканига ишонч ҳосил қилганини шундан билиш мумкинки, исиниш учун ўт олдириш мақсадида китобларни йиртиб ёқаётган зобитга немис тилида Генрих Гейненинг фикрини келтиради: "Бугун китоб ёқаётган миллат эртага одамларни ҳам ёқади."
   Халқни саводхон қилиш учун бор кучини сарфлаб, текин ўқитиб фидойилик намуналарини кўрсатган Ибрат қалбу қиёфатини ёрқин кўрсатиш учун унинг атрофидаги қаҳрамонларнинг - салбий, ижобий, айтиш мумкинки, қатор мураккаб образларни маҳорат билан ижро эта олган актёрларнинг ҳиссаси ҳам катта бўлган. Бу борада Эркин Комилов, Теша Мўминов, Карим Мирҳодиев, Матёқуб Матжонов, Зулхумор Мўминова сингари актёрларнинг маҳоратини алоҳида таъкидлаш ўринлидир. Муҳими, премьерада фильмнинг бадиий раҳбари марҳум санъаткоримиз Пўлат Саидқосимовнинг орзулари рўёбга чиққани таъкидланди.
   "Ибрат" фильмини томоша қиларкансиз, Исҳоқхон тўранинг ўрнак бўларлик ибратли йўли ёшларимизга чин маънода сабоқ ва ибрат бўлиши борасида ҳукуматимиз томонидан амалга оширилган ишлар беихтиёр хаёлингиздан кечади. Давлатимиз раҳбари топшириқларига мувофиқ икки гектардан зиёд майдонни ташкил этган Исҳоқхон Тўра Ибрат мемориал мажмуасида кенг кўламли бунёдкорлик ишлари амалга оширилди. Лойиҳа қиймати 13 миллиард сўмдан зиёд мажмуа боғ-хиёбон, унинг ўртасида Исҳоқхон тўра Ибратнинг ҳайкали, миллий меъморчилик услубидаги айвон, босмахона, илғор технологиялар асосида қурилган мусиқали фаввора, чет тилларга ихтисослаштирилган 400 ўринли мактаб-интернат ва тарихий меъморчилик обидасида барпо этилган музейни ўз ичига олади.
   Президентимиз Исҳоқхон Ибрат номидаги хорижий тилларга ихтисослашган мактаб-интернатни бориб кўриб ўқитувчи ва ўқувчилар билан мулоқот қилганларида мактабда умумтаълим фанлари ва инглиз, немис, француз, рус, араб, хитой, корейс тиллари филологияси чуқурлаштирилган ҳолда ўқитилиши, аъло баҳолар билан тамомлаган ўқувчилар юртимиздаги олий ўқув юртларига имтиёзли тарзда қабул қилиниши борасида фикр билдирган эдилар. Шунингдек, "Билимли, бир неча тилларни пухта ўзлаштирган ёшлар ҳеч қачон кам бўлмайди, уларни доимо қўллаб-қувватлашимиз керак, - деган Президент ўгитлари Исҳоқхон тўра Ибрат маърифати ва маънавиятини янада оммалаштириш ҳамда тарғиб-ташвиқ қилиш заруратини англатади. Француз мутафаккири Вольтер ибораси билан айтганда, "кўп тилни билиш, бир қулфга тушадиган кўп калитга эга бўлиш" демакдир. Олтита хорижий тилни мукаммал билган адибнинг иш тажрибаси ва малакаси алоҳида тадқиққа муҳтож. Хорижий тиллар бўйича илмий ишлар қилиш, тил ўргатиш методологиясини такомиллаштириш, мактаб-интернатда дарсларни шу асосда олиб бориш кундалик ва долзарб масалалардандир.
   Хулоса ўрнида шуни қайд этиш зарурки, "Ибрат" бадиий фильми барча таълим муассасаларида, ёшларга маърифий-тарбиявий нуқтаи назардан ибрат қилиб кўрсатилиши мақсадга мувофиқдир.

Раҳимбой ЖУМАНИЁЗОВ,
ТИҚХММИ доценти,
Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси.

Баҳриддин МУҚИМОВ,
ТИҚХММИ ўқитувчиси

Манба: ЎзA.