Ғурурсиз тирик мурдалар


 

Ғурури ўлган одамнинг тирик мурдадан фарқи йўқ: Ғурур деганда биз энг аввало тилни ва ўзликни англашимиз керак!


     МАМЛАКАТИМИЗДА ўзбек тилига давлат тили мақоми берилган. Шу тилда гаплашамиз, таълим оламиз, уни яхши кўрамиз. Лекин мустақил давлат сифатида қадам ташлаганимиздан бошлаб орадан кўп йиллар ўтган бўлишига қарамай, уни миллатнинг фахри сифатида асрай олмадик.

Бу ҳолат нималарда аён бўлди?

Аввало ўз тилимизга нисбатан ўзимизда — ўзбеклар орасида миллий ғурур шакл топмади. Азал туркий тилнинг бой меросидан баҳраманд бўлган, Навоий ашъорининг қудрати билан камолга етган буюкларнинг авлоди бўлган фарзанд­ларимиз рус мактабига бориб, русийзабон ­етишиб, ўз она тилини акцент (хатолик) билан сўзлаётганини, не тонгки, кулиб, ғурурга тўлиб қарши олмокдамиз. Қандай ота-оналармизки, ўзбек тилини хатолик билан гапираётган боламизга бу унинг ютуғи эмас, айтиш жоиз бўлса, мусибати эканлигини англатмаяпмиз?!

Айрим расмий идораларда, кўплаб маҳаллий идора ва ташкилотларда ҳамон хат алмашинувлари ва ҳужжатлар бўйича иш юритуви рус тилида олиб борилмокда. Баъзида туппа-­тузук ислоҳотларни бошдан кечираётган (ислоҳотлар давлат тилини қўллашга ҳам тегиш­ли ­эмасми?) расмий юқори ташкилотдан рус тилида хат оламиз, бу тегишли буйруқ бўлиши ҳам мумкин. Энг ачинарлиси, жимгина бўйин эгиб хатга жавоб тайёрланади, бирорта мард бўйнини чўзиб, давлат тили ўзбек тили-ку, деб айтмайди. Бундай қараганда ҳам ўзингиздан юқори органга хатни ёки буйруғингизни ўзбек тилида жўнатинг, дея қайтариб юбориб бўладими? Лаганбардорлик ва хайбаракаллачилик авж олган расмий ташкилотларимизда ҳеч ким ўзидан юқори турувчи органга бундай жавоб беролмаслиги аниқ.

Қонунлар, норматив ҳужжатлар лойи­ҳалари рус тилида тайёрланиб, балки қабул қилиниб, кейин ўзбек тилига (давлат тилига) таржима қилинаяпти. Буни қонун ҳужжатларини оддий ­одамлар тушунмаслиги, уларда жумлаларнинг ғализлиги, бир хил, айни дамда ҳеч ким учун тушунарсиз атамаларнинг такрорланиши (аслида қонунни тушунишингиз учун унда асосий тушунчалар берилади, лекин тиредан кейинги изоҳни ўн марта ўқисангиз ҳам ҳеч нимани тушунмайсиз) билан изоҳласа бўлади.

“Замонавий ўзбеклар” учун гап орасига иккита русча атамани қўшиб гапириш, фарзандлари билан русча-ўзбекча аралаштириб сўзлашиш — бу “ифтихор”. Албатта, хорижий тилни бу тариқа ўрганишнинг ҳеч бир ёмон томони йўқ. Аммо шундай гапириш айримлар учун фахр туйилаётгани чинданам миллат учун фалокат.

Минг афсуски, бир вақтлардаги эски тузумдан воз кечиб, чорак асрдан зиёдлик миллий ифтихорга эга бўлсак-да, фуқаролик ҳужжатимиздаги Джумаев, Якубов, Джаббар каби исми-шарифларни ўзгартира олмаяпмиз. Бир томондан паспортлардаги, исми-шарифлар шундай ёзилар экан, Facebookга ўхшаган кўп­лаб ижтимоий тармоқ саҳифаларидаги Дильноза, Матлюба, Садыкова, Артиков каби исм ва фамилияларни ўқиб фиғонимиз кўтарилганининг нима фойдаси бор? Агар шундай фамилия эгаларидан бирининг, айтайлик, газета саҳифаларида мақоласи чиқиб қолса, унинг фамилиясини Кабилов эмас, Қобилов деб ­ёзилса борми, муаллифнинг тўполони (айниқса, у бирор амалдор бўлса) авжига минади. Тўғри-да, таҳририят фамилияни нотўғри ёзган-да, ҳужжатда Кабилов турибди-ку, ахир. Бу ерда миллий ғурурнинг нима дахли бор?!

Буларни санайверса охири кўринмайди, ўзбек тилининг бу тахлит хўрланиши устидан мубоҳасалар ОАВ ва ижтимоий тармоқларда давом этаяпти. Биз эса ўзбек тилининг, умуман, ҳаётимизда ва расмий идоравий фаолиятимизда қўлланилиши қонун билан қай даражада мус­таҳкамланганига муфассал тўхталмоқчимиз.

Қонунда ўзбек тили ­юмшоққина “ўламажон”лик ­билан тан олинган

1989 йилда “Ўзбекистон Республикасининг Давлат тили ҳақида”ги Қонун қабул қилинди. Ўтган вақт оралиғида мазкур ҳужжатга 1995 йил, 2004 йил, 2010 йил, 2011 йил ва 2017 йилларда жами беш марта ўзгартириш киритилган. Бу ўзгаришлар эса бирор бошқа норматив ҳужжат қабул қилинганлиги, бу билан давлат тили тўғрисидаги қонунда айрим жумлаларнинг номутаносиб келиши оқибатида баъзи бир атамаларнинг олиб ташланганлиги ёки алмаштирилганлиги билангина ­алоқадор, холос. Давлат тили тўғрисидаги қонунимизнинг асосий мазмуни қабул қилинганда қандай бўлса ҳамон шу ҳолича, бир “туки” ҳам ўзгармаган. Энди ўйлаб кўрайлик, қонун қабул қилинган 1989 йилда муҳит қандай эди?

Биз ҳали расмий мустақил ҳам бўлмаган эдик. Шундай шароитда ўзбек тилига давлат тили мақоми берилиши жасорат эди, албатта. Бироқ ҳали биз унда бошқа бир йирик “иттифоқ”нинг таркибида эдик. Табиий­ки, бирданига ўзбек тилини кўкка кўтара олмас эдик. Шу сабаб ҳам давлат тили тўғрисидаги қонунда ўзбек тилининг расмий тил эканлиги ­юмшоққина айтиб ўтилган. Қонуннинг бир қанча бандларида ўзбек тилини секингина тан олган ҳолда уни четлаб ўтиш ҳолатларини кўриш мумкин. Масалан, қонуннинг 10-моддасини олайлик. Унда “Корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва жамоат бирлашмаларида иш юритиш, ҳисоб-китоб, статистика ва молия ҳужжатлари давлат тилида юритилади, ишловчиларининг кўпчилиги ўзбек тилини билмайдиган жамоаларда давлат тили билан бир қаторда бошқа тилларда ҳам амалга оширилиши мумкин”, деб белгиланган. Албатта, ўзбек тилининг давлат тили эканлиги республика ҳудудида яшовчи миллат ва элатларнинг ўз она тилини қўллашдан иборат конституция­вий ҳуқуқларига монелик қилмаслиги керак. Аммо бу ерда гап муассаса ва ташкилотлар ҳақида кетаяпти. Нега энди мамлакатдаги барча расмий ва маҳаллий идораларда иш юритишни расмий тилда шарт қилиб қўйиш мумкин эмас?! Ўзбекистонда яшаб туриб ўзбек тилини билмайдиган ва ёки менсимайдиган “ўзбеклар”, “ишловчиларининг кўпчилиги ўзбек тилини билмайдиган жамоалар” кўпайишига давлат тилини ҳимоя қилиши керак бўлган қонуннинг ўзи йўл очиб бермаганми? Ҳамма бало ҳам шундаки, қонунимизда ўзбек тилининг расмий давлат тили эканлигини ифода этувчи мажбурийлик туси йўқ. Бирорта моддада “шарт” ёки “мажбурдирлар”, деган жумлани учратмайсиз. Ваҳоланки, ўзбек тили давлат тили бўлар экан, унинг барча фуқароси давлат тилини билиши, унинг нормаларига риоя этиши, шу тилда расмий идораларда иш юритиши мажбурий эмасми?!

Корхоналар ўртасидаги иқтисодий низоларни ҳал этиш, нотариал идоралар ва ФҲДЁ органларида ҳужжатлар расмий тилда юритилиши, заруриятга қараб ­эса бошқа тилга таржима қилиниши ёки фуқаро талабига асосан рус тилида берилиши мумкинлиги қонунда қайд этилган. Агарки, ўзбек тили давлат тили экан, унда фуқаролар билан бевосита амалиётда бўладиган давлат органларида ўзбек тилида иш ва хат-ҳужжат юритишни мажбурий қилиш керак эмасми?

Бизга хатлар ва айрим идоравий ҳужжатлар ҳалиям рус тилида келади, деган шикоятлар баъзи давлат ­идоралари ходимлари томонидан кўп айтилди. Шу масала телевидение ва матбуотда ҳам бот-бот кўтарилди. Лекин давлат тили тўғрисидаги қонунни очиб қарайлик ахир, бирорта ҳам бандда давлат идораларида давлат тилида иш юритиш шартлиги ҳақидаги норма йўқ. У ҳолда биз нимани талаб қилаяпмиз ўзи?

Наздимизда, ана шу мажбурийлик принципининг йўқлиги сабабли ҳам давлат тили ҳақидаги ушбу қонуннинг талаблари шу кунгача қўпол равишда бузиб келинаётганини кўраяпмиз. Қонуннинг 20-моддасида айни давр ҳаётимиз учун қизиқ бир ҳолат бор. Унда “Лавҳалар, эълонлар, нархномалар ва бошқа кўргазмали ҳамда оғзаки ахборот матнлари давлат тилида расмийлаштирилади ва эълон қилинади”, дейилган. Бугун ҳар қадамда бошқа тилларда, ўзбек тили билан ноуйғунликда қоришиб кетган рус тилидаги эълонлар ва лавҳаларга кўзимиз тушади. Бу эълон эгаларини ҳеч ким қонунни буздинг, деб жавобгарликка тортаётгани йўқ. Қизиқ, хато қонунда “лавҳалар, эълонлар давлат тилида расмийлаштирилиши шарт” ­эмас, балки “лавҳалар, эълонлар давлат тилида расмийлаштирилади”, деб белгиланганидамикан ёки ўзи давлат тили ўзбек тили, лекин умуман олганда, “мы открылись” деб ёзаверса ҳам бўлади, деганими бу?!

Давлат тили тўғрисидаги қонуннинг кўплаб моддаларида шу тарз “иш давлат тилида олиб борилади, лекин заруриятга қараб....” деган хоҳлаганча талқин қилса бўладиган жумлалари бор нормалар мавжуд. Агар заруриятга қараб дуч келган жойда давлат тили ўрнига бошқа тил қўлланиб кетаверса, унда давлат тили ҳақидаги қонуннинг нима кераги бор? Қонуннинг мақсади давлат тилини ҳимоя қилиш, мустаҳкамлаш ва ўрни келганда ­уни такомиллаштириш бўлиши керак ­эмасми? Бизнинг қонунимизда ҳатто давлат тилининг ҳуқуқий ҳимояси деган тушунчанинг ўзи йўқ. “Ўзбек тили” деган ибора умуман ­ишлатилмаган. Биз кузатган бир нечта хорижий ва МДҲ мамлакатларида эса давлат тили тўғрисидаги қонунчилик анча юқори даражада.

Хориж тажрибаси: Россия, Грузия, Озарбайжон, ­Қозоғистонда давлат тили қонун ­билан ҳимояланган. Бизда-чи?!

Россия Федерациясининг қонунчилигида давлат тилининг рус тили эканлиги мустаҳкамлаб қўйилган. 2005 йил 20 майда қабул қилинган “Россия Федерациясининг Давлат тили тўғрисида”ги Федерал Қонуни давлат тилини бутун Россия ҳудуди бўйлаб қўлланилиши, давлат тилида гапирадиган фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлаш, давлат тилини ҳимоя қилиш ва тил маданиятининг ривожига қаратилган. Қонуннинг 2-моддасида бир қанча норматив ҳужжатлар билан Россия Федерациясида давлат тилининг қўлланилиши мажбурий эканлиги белгилаб қўйилган. Айнан “обязательность” деган тушунчани Қозоғистон, Грузия, Озарбайжоннинг давлат тили тўғрисидаги қонунчилигида ҳам учратдик. Россиянинг давлат тили тўғрисидаги қонунида яна бир муҳим жиҳат ­эътиборни тортади. Қонуннинг 4-моддасида: “Россиянинг давлат тили кўп миллатли халқ орасида ўзаро бир-бирини тушуниш, миллатлараро ­алоқаларни мустаҳкамлаш учун хизмат қилади”, дейилган. Яъни, мамлакат ҳудудида яшовчи барча миллатлар рус тили воситасида ягона кўпмиллатли давлат атрофида бирлаштирилади. Демак, “заруриятга қараб, давлат тилини билмайдиганлар учун бош­қа тилда иш юритиш мумкин” ­эмас, ҳам рус тилига ҳурматни ошириш, ҳам тил воситасида миллатларни ўзаро якдилликка чорлаш бу.

Қозоғистон Республикасининг Давлат тилига оид Қонунида Давлат тилини билиш Қозоғистоннинг ҳар бир фуқаросининг бурчи, вазифаси эканлиги таъкидланган (бизнинг қонунимизда бундай, ҳатто шунга ўхшаб кетадиган жумлалар ҳам йўқ). Мазкур қонунда давлат органлари, барча расмий идоралар, маҳаллий ва бошқа ижрочи ташкилотлар Қозоғис­тон Республикасининг давлат тилини мунтазам ривожлантиришга, тилнинг халқаро нуфузини оширишга, барча мамлакат фуқаролари тилни ўрганишлари учун шароит тайёрлашга, тилни асраб қолиш учун турли қозоқ лаҳжаларига ёрдам кўрсатишга мажбур эканлиги белгиланган. (Бизнинг қонунимизда давлат органларига, умуман, ҳеч кимга мажбурият юкланмаган).

Озарбайжон қонунчилигида ҳар бир фуқаро давлат тилини билиши мажбурий, деб белгиланган. Демак, миллатидан қатъи назар, Озарбайжон фуқаросими, демак у озар тилини билишга мажбур. (Бизда бу тартибни жиллақурса, айрим таг-туги ўзбек, лекин ўзбекча гапиролмайдиган Ўзбекистон фуқаролари учун қўлласа бўларкан). Қонунга мувофиқ, Озарбайжон Республикаси давлат тилининг қўлланилишини, ривожини ва ҳимоясини таъминлайди. Бу давлатда Озарбайжон ҳудудида фаолият юритаётган халқаро ташкилотлар ҳужжатлар бў­йича иш юритувини давлат тилида олиб борар экан, истисно тариқасида хорижий тилда ҳам бўлиши мумкин, бу ҳам бўлса бир шарт билан, яъни, ­Озарбайжон тилига таржима қилингандагина бунга рухсат берилар экан.

Грузиянинг Давлат тили ҳақидаги Қонунида Давлат тилини ҳимоя қилиш кафолатларига қаратилган алоҳида боб бор. Унда грузин тилини давлат ҳимоя қилиши, барча давлат органлари ва маҳаллий идоралар давлат тилининг ривожи ва софлиги учун жавобгар эканлиги белгилаб қўйилган.

Нима учун бу қонунлар ҳақида гапириб ўтирибмиз?! Наздимизда, уларнинг ҳаммасидан давлат тили борасидаги қонунчилигимизда ўрганадиган ва татбиқ қиладиган жиҳатлари бор. Қонунда мажбурий равишда мустаҳкамланмагани учун ҳам ўзбек тилига эътибор бир мунча сусайгандир, эҳтимол. Кўча-кўйдаги, ижтимоий тармоқ ёки мобил телефонлар воситасидаги ёзишувлардаги тил нормаларининг бежаб ташланганини-ку қўя турайлик, расмий жойлардаги давлат тилига беписанд иш юритувларини эпақага келтириш учун ҳам қонунни ўзгартириш керак-ку! Давр тақозоси билан қонунни ўзбек тилини юксалтиришдан чўчиб­роқ қабул қилинганини тушуниш мумкин. Лекин орадан 30 йил ўтиб ҳамки, ­“Ўзбекистон Республикасининг Давлат тили ҳақида”ги Қонунини қайта кўриб чиқишнинг наҳот ҳалиям вақти келмаган бўлса?!

Хўш, бу борада қандай асосий таклифларни бера оламиз? Шу савол билан қонунчилик палатаси депутатига юзландик:

 

Депутат нима дейди?

Бошқа тилларда қабул қилинган барча ҳужжатларнинг ҳақиқий эмаслигини мустаҳкамлаш зарур

Расул КУШЕРБАЕВ,

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати:

— “Ўзбекистон Республикасининг Давлат тили ҳақида”ги Қонунини ўзгартириш керак, деб ҳисоблайман. Қонунда давлат тили ўзбек тили эканлигини ҳисобга олиб, ҳамма норматив ҳуқуқий ҳужжатлар давлат тилида бўлиши лозимлиги ва бошқа тилларда қабул қилинган барча ҳужжатлар ҳақиқий ­эмаслигини мустаҳкамлаш зарур. Қонун билан ҳимояланмагани учун ҳам давлат тилини расмий идораларда иш юритишда ва ҳужжатларни қабул қилишда қўлланилишидаги хатоликларни кўриб турибмиз. Қонун билан ўзбек тилидан бошқа тилда қабул қилинган ҳужжатларни ҳақиқий эмас, дейилмаса бу ҳолат давом этаверади.

Расмий идораларда ҳам барча ёзишма ва ҳужжатлар давлат тилида юритилиши лозимлигини давлат тили тўғрисидаги қонунимизда алоҳида кўрсатиш, нормаларда белгилаб қўйиш керак. Масалан, бугунги кунда амалда бўлган СанПин нормалари ўзбек тилида эмас. СанПин — бу Ўзбекистон Республикасининг санитария-гигиена қоидалари, лекин уни расмий тилда ҳам сўзлашув тилида ҳам СанПин деймиз. Шаҳарсозлик норма ва қоидаларининг аксарияти ҳам шу аҳволда — давлат тилида эмас, рус тилида ёзилган ва шу тилда амал қилиб келинаяпти. Бу ўз ўрнида фуқаролар, айниқса, тадбиркорларга қийинчиликлар олиб келмоқда. Бундай олиб қаралганда, шаҳарсозлик қоидалари ёки СанПиннинг давлат тилида эмаслиги, янаям ёмонроғи, шунча йилдан бери расмий давлат тилига таржима қилинмаганлиги уятдир.

Депутатнинг гапларини “қизил қор ёғгандай” қабул қилаяпмиз

Бугун халқ дардини ва ўз фикрини бемалол айтадиган депутатларимиз сони ортаяпти. Айни дамда ижтимоий тармоқлар ­Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партияси фракцияси аъзоси Даврон Ариповнинг “Кўп квартирали уйларни бошқариш тўғрисида”ги Қонун лойиҳасида “квартира” сўзи ўрнига “хонадон” сўзи ишлатилиши кераклиги ҳақидаги фикрларини бонг уриб айтмоқда. Депутатнинг жон куйдиргани тўғри, қонун ҳужжатларининг номида ҳам давлат тилига ҳурмат сезилиб туриши керак. Аслини олганда эса “квартира” сўзининг тўғридан-тўғри таржимаси “хонадон”-ку. Депутатнинг сўзларини “қизил қор ёғгандай” қабул қилаяпмиз. Аслида қонун номини ёзаётгандаёқ савқи табиий билан “хонадон” деб ёзишимиз керак эмасмиди?

Она тилимизга бўлган миллий ғурурни қачон йўқотдик ўзи?!... Бу ҳақда таниқли адиб, драматург Қўчқор Норқобил ижти­моий тармоқларда шундай ёзган эди:

Айримларга...

Қаловини топиб гапирсанг тоғни силжитиб юборадиган тилимиз бор. Мен ўрисчада ўшалардай чулдирай олмаслигим мумкин. Лекин Чеховни аслиятда ўқиб, э-ей, шу жойда ўзбек тилининг шашти-шиддати ­етишмай қолган-да, деган фикрларга ҳам борганман. Ичингдан чақмоқ чақиб, гулдираб отиладиган овозинг эмасми тилинг?! Ўз овозингни ўзинг бўғмоқчимисан? Дарвоқе, овозинг бормиди ўзи? Яратган Инсонни овозидан таниб олади, деб ўйлайман мен. Шунинг учун ҳам Яратганга илтижо қиламиз. Барака топгур, қўй, ўзингни ўзинг бўғмагин. Шунча бўғилганимиз етмайдими? Навоийни-ку ўқимайсан, чунки, тушунмайсан. Берироққа келсак, Тоғай Муродни, Мурод Муҳаммад Дўстни, Эркин Аъзамни, Назар Эшонқулни ҳам ўқимайсан, чунки, тилимиз оташидан завқланиш туйғусидан бенасибсан. Чунки, Сен уларни ҳам тушунмайсан. Ишон, улар ўзбек тилида ёзишади. Уларнинг асарларини мана ман деган ўзга тилингга ўгириб кўр-чи, ўша ажнабий забонинг миясига қурт тушган қўй каби бир жойда гирриллаб, айланиб қолади. Ўзбек тилининг ­юкини бошқа тиллар кўтара олмайди. Мен нима деяётганимни ҳам тушунмаяпсан ҳозир... Кўп нарса қўлдан кетди — кийим-бошни-ку гапирмай, айтгулик-дегулигимиз йўқ. Ўзим ҳам айни чоғ шу алфоздаман. Бошга қўл чўзай десам дўппи йўқ. Майли, кетгани-кетди, кетадиган жойига, лекин шугина тилимиздан бошқа ­яна нимамиз қолди қайғурадиган?! Маънавиятми, қадриятми, ахир буларнинг ҳам жони тил-ку! Ўзинг биласан, менга деса ўнта, юзта тилда гаплаш, хоҳласанг Африқонинг ит топмас “Паканчачакатура” қабиласининг ҳам тилини ўрган, Сенга қарсак чалиб олқишламасам, мен номард. Сенга шу гапларни гапираётиб ўзим ҳам қийналиблар кетаяпман. Ўзимни қаерга қўйишни билмаяпман; уят-ей, ўзбек ўзбекка ўз тилингни ерга урма деб зор-қақшаса... Жуда оғир... Жудаям.

 

Мадҳия АВАЗОВА, “Инсон ва қонун” мухбири
Манба: “Инсон ва қонун” газетаси (2019 йил, 23 сон)