Ёлғоннинг ёвғони ёмон


     ТЕЛЕФОНДАН бошингизни кўтариб, атрофга эътибор билан қаранг! Дунё ҳали ҳам ранг-баранг, реал ҳаётда виртуал оламдан кўра гўзалроқ, маънолироқ манзарларни топасиз.

     Авваллари одамлар уйқуга ётишдан олдин бир муддат бугунги куни қандай ўтгани, эртаси қандай бўлиши ҳақида ўйлар, бироз бўлса-да, эзгу ­ғоялар ҳақида фикр юритар эди. Ҳозир-чи? Бугунги кунда кўпчилигимиз ярим тун бўлишига қарамай интернетдан бошимизни кўтармаймиз. Бармоқларимиз смартфон сенсорини ёки “сичқонча”ни силаганча кўзимиз илинади.

Меъёр бўлгани яхши

     Бугунги кунда оммалашган “Facebook”, “Instagram”, “Twitter” каби ижтимоий тармоқларда айримлар ўзларининг интим муносабатлари, шахсий, оилавий масалаларини “пост” қилиб қў­йишганини кўп кузатгансиз. Ажаб ҳолат. Болалигимизда бо­бо-бувиларимиз “Уйдаги гап кўчага чиқарилмайди”, деб кўп уқтиришарди. Ҳозир эса кўча тугул бутун мамлакат бўйлаб, балки бутун жаҳон бўйлаб тар­қалишини истаб қолаяпмиз. ­Қолаверса, ҳар хил бўлар-бўлмас, бачкана, иғво ва фисқу фасоддан ­иборат фикрларни ёзишдан ҳеч чарчамаяпмиз. Ҳар ким хаёлига неки келса ёзмоқда, истаган нарсасини ижтимоий тармоқдаги “виртуал дўстлари” билан баҳам кўрмоқда. Кимдир мушугининг суратини “Instagram”га жойласа, яна кимдир ўртоқлари билан беҳаё ҳолда тушган расмини “Facebook”даги саҳифасига жойлаштирмоқда. Турли хил ёшдаги, хоҳ у қари бўлсин, хоҳ ёш бўлсин ўзига ярашмаган расмлар ва постлар қўйиши одат тусига айлангани эса энг ачинарли ҳоллардан яна биридир.

     Маълумотларга қараганда, Ўзбекистонда “Facebook” ижтимоий тармоғининг фойдаланувчилари сони 1,5 миллион (2018 йилдаги ҳолат бўйича)дан ошар экан. 1 та профилни эса ўртача 2-3 минг киши кузатади. Агар у таниқли инсон бўлса-ку умуман бошқа масала. Унинг кузатувчилари сони 5-10 мингдан ошиб кетиши турган гап. Ана энди тасаввур қилинг, бир киши ўз оиласида бўлган воқеани ёки ўзи билан боғлиқ қандайдир мавзуни профилига қўйса. Агар пост қизиқроқ бўлса, уни кўрган кузатувчи бир тугма орқали бошқаларга ҳам улашади. Қарабсизки, бир дегунча сизнинг шахсий ҳаётингиз ёки масалангиздан 5-10 минг киши хабардор бўлиб турибди. 

Вақт ўғриси

 

     Ижтимоий тармоқ — ёлғон ҳаёт, лекин даҳшатли ўйин. Техникани тушунган, замонавий ахборот технологияларидан қисман бўл­са-да бохабар бўлганлар-ку бу виртуал тузоқлардан сақланар, лекин интернет ва компьютер технологияларини “сеҳрли куч”, дея тасаввур қиладиган одамлар-чи? Улар бу каби катта-кичик хавфлардан қандай ҳимояланади? Ҳали кўп вақт бўлмади, айнан ижтимоий тармоқлар ҳамда мобил мессенжерлар орқали “Момо”, “Синий кит (кўк кит)” каби инсон ҳаётига жиддий хавф соладиган (аслида бу шунчаки ўйин) ўйинлар хуружи юртимизни ҳам четлаб ўтмади. Бу каби ўйинлар кимларнидир умрига завол бўлди, кимларнидир кўнглига қўрқув солди.

     Ижтимоий тармоқ — вақт ўғриси. Кузатувлар, сўровномалардан билиш мумкинки, ­одам­лар ижтимоий тармоқ учун бир кунда камида 4-5 соат вақт сарфлашади. Интернет оламини кезар экансиз, баъзиларнинг эрта-ю кеч “online”, “в сети” каби ҳолатларига кўзингиз тушади. Беихтиёр бу одамлар интернетда “яшайдими?”, дея ўзингизга савол берасиз.

     Ижтимоий тармоқ — пул сарф­лашнинг осон йўли. Ўзбекис­тондаги мобил алоқа операторлари тарқатаётган маълумотларга қараганда, мижозлар томонидан тўланаётган ­або­нент тўловларининг 3 дан 2 қисми интернет “megabayt”лари учун сарфланар экан. Кузатувларда яна шу аён бўлдики, интернетга ­ажратилган “megabayt”ларнинг ярмидан кўпи ижтимоий тармоқлар учун сарфланади. Шунинг учун ҳам (бу шахсий фикрим) сўнгги йилларда таъриф режаларда берилаётган “megabayt”лар интернет учун алоҳида, ижтимоий тармоқлар учун алоҳида каби ҳажм­ларга ажратиб чиқилди. Бундан ташқари, интернетда турли хил ёлғон хабарлар ва ўйинлар ортидан пулларини йўқотаётган одамларни ҳам учратиб турибмиз. Бу каби ўйинлар қайси ва улар қандай бўлиши барчамизга аён.

     Шу ўринда яна бир қизиқ ҳолатга эътиборингизни қаратмоқчимиз. “Instagram”, “Telegram” каби ижтимоий тармоқ ва мессенжерларда аъзолар сонини кўпайтириш учун пул сарфлайдиганлар ҳам бор экан орамизда. Бу каби ёлғон аъзо қўшувчилар аъзо қўшиш нархларини ҳам белгилаб олишган.

 

Хулоса 

     Биз интернет, ижтимоий тармоқлар кони зарар, деяётганимиз йўқ. Албатта, замонавий ахборот технологиялари ютуқ­ларининг фойдали жиҳатлари борлигини ҳам инкор эта олмаймиз. Фақат ҳар бир нарсада меъёр бўлиши кераклигини ёдингизга солмоқчимиз, холос. Ўйлашимизча, одамлар қиммат­ли вақтлар­ини ижтимоий тармоқлар учун сарфлашлари но­тўғри, чун­ки ҳеч қандай тармоқ жонли, ҳақиқий мулоқот ўрнини боса олмайди. Яна шуни таъкидлаш лозимки, ижтимоий тар­­моқлардаги фаоллик, шон-шуҳрат ҳеч қандай аҳамиятга ­эга эмас, инсон учун энг муҳими ҳақиқий ҳаётда ўз ўрнини топа билишдир.

 

Жасурбек ТОЖИБОЕВ,“Инсон ва қонун” мухбири.
Манба: "Инсон ва қонун" газетаси (2019 йил, 19 сон).