КИНО ЮРТНИ ДУНЁГА ТАНИТАДИ


 

     Энг оммавий санъат бўлган кинонинг миллий маданиятни ривожлантириш, жамият маънавий ҳаётини юксалтириш, айниқса ёш томошабинларга тарбиявий-маърифий таъсир кўрсатишдаги ўрни ва аҳамияти беқиёс. Шу сабабли соҳани умумбашарий ва миллий қадриятлар уйғунлиги асосида тараққий эттириш ҳамиша долзарб вазифа бўлиб келган.

     Юртимизда барча соҳалар қатори кино санъатига, соҳа ижодкорларига алоҳида эътибор берилмоқда. Жумладан, 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида кўзда тутилган устувор вазифалар кино санъатини янада такомиллаштириш, соҳада янги-янги имкониятлар яратишни ҳам тақозо этмоқда. Президентимизнинг 2017 йил 7 августдаги “Миллий кинематографияни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори мамлакатимизда кино санъати ва киноиндустриясини изчил тараққий эттириш, унинг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, юқори малакали кадрлар тайёрлаш борасида муҳим ҳуқуқий ҳужжат бўлди.

     Мазкур қарордан сўнг кино санъати, кино-видеофаолиятни амалга ошириш соҳаларидаги вазифаларни ҳал этишга ваколатли давлат бошқарув органи ҳисобланган “Ўзбеккино” Миллий агентлигида қатор ислоҳотлар юз берди. Хўш, бу ўзгаришлар яратилаётган кино маҳсулотлари мазмун-моҳиятига, савиясига қай даражада таъсир кўрсатди? Соҳа вакиллари 2018 йилда томошабинларга қандай фильмларни тақдим этишади? Бу борада мавжуд муаммолар ва уларнинг ечимлари нималардан иборат? Ҳақиқий замон қаҳрамонлари қачон экранларимизда пайдо бўлади? Биз дунёга кўз-кўз қилсак арзийдиган улуғ аждодларимиз ҳақидаги тарихий фильмлар-чи?.. Учрашувда шулар ҳақида сўз борди.

     Тўғриси, давлатимиз раҳбари соҳамизда қисқа фурсат ичида эришилган кичик ютуқлар билан бир қаторда йиллар давомида мадда бойлаб келган айрим йирик муаммолардан тўла бохабарлиги, энг муҳими, уларни баратараф этишнинг оқилона йўлларини таклиф этиши билан бизни яна бир бор ҳайратга солди. Айниқса у кишининг маънавият йўқ жойда моддий бойлик ҳам яратилмаслиги, шу боисдан маънавият ҳамиша олдинда юриши лозимлиги ҳақидаги фикрлари ҳаммамизда чуқур таассурот қолдирди.

     Учрашув танқидий-таҳлилий руҳда ўтганлиги билан ҳам ёдда қолди. Хусусан, Президентимиз кўпчилигимизнинг назаримиздан четда бўлган кинопрокат тизимига алоҳида эътибор қаратар экан, бу тизим фильмга сарфланган маблағни қайтариш воситаси эмас, балки жойларда, олис қишлоқларда маънавий муҳитни шакллантириш воситасига айланиши лозимлигига тўхталиб ўтди.

     Бу тизим қачон самара беради? Ҳудудларда ёзги-қишки кинотеатрлар гуриллаб ишлаб турганида, албатта. Аммо, ўзингиз бир тасаввур этиб кўринг-а: 1996 йилга қадар мамлакатимизда мавжуд бўлган 342 та қишки ва ёзги кинотеатрларнинг 323 таси ўтган йиллар мобайнида хусусийлаштирилиб юборилган. Уларнинг асосий қисми савдо мажмуаси, тўйхона, бозорга айлантирилиб, фаолияти буткул ўзгартирилган ёки бузиб ташланган. Йиғилишда қайд этилганидек, ғишти-арматурасига қадар сотиб юборилган. Бугунги кунда мулкчилик шакли турлича бўлган 176 та кинотеатрдан 8 таси авария ҳолатида, 65 таси жиддий таъмирталаб, қолганларининг деярли ярми фаолият кўрсатмайди...

     Бунга нима дейсиз? Нима, одамларга маърифат-маънавият ўчоғи бўлган кинотеатрдан кўра тўйхона кўпроқ керакми?

     Мавжуд вазиятдан келиб чиққан ҳолда, давлатимиз раҳбари вилоят ва туманларда кинотеатрлар фаолиятини қатъий йўлга қўйиш бўйича аниқ топшириқлар берди.

     Кейинги пайтлари хусусий киностудиялар матбуот, радио-телевидениеда “ур калтак-сур калтак” бўлаётгани ҳам бор гап. Тўғри, улар орасида бундай баҳога муносиблари, фильмлари “танқиддан тубан” бўлганлари ҳам етарли. Аммо ҳаммани бир қолипда ўлчаб бўлмайди. Айниқса бугунги кунга келиб ўз истеъдодларини айнан хусусий студияларда намойиш этаётган ижодкорлар сони ортди, уларнинг фильмлари энди тор маиший, “бой келину камбағал куёв” мавзуларида эмас, томошабин маънавиятини юксалтиршига хизмат қиладиган жиддий, кенг кўламли мавзуларда бўлаяпти. Шу сабабли ҳам Президентимизнинг давлат томонидан бериладиган ижодий грантлар учун ўтказиладиган танловларда хусусий студияларнинг иштироки ўзига хос соғлом ижодий рақобатни юзага келтиради, рақобат бор жойда эса албатта ривожланиш, янгилик юз беради, деган мулоҳазалари жуда ўринли бўлди.

     Шунингдек, йиғилишда хорижий киностудиялар ва киноижодкорлар билан алоқаларни мустаҳкамлаш, улар билан ҳамкорликда фильмлар яратишни йўлга қўйиш масалаларига эътибор қаратилди, бу борада ўзбек киноижодкорларининг қирғиз, япон, хитой ҳамкасблари билан биргаликда фильмлар суратга олаётганлиги ижобий баҳоланди.

     Таассуротларга ўта бой учрашувдан чиқарканман, Америка санъат ва адабиёт академияси президенти Арчибалд Маклишнинг бир гапи ёдимга тушди: “Эндиликда кино  саноати кўплаб ҳақиқатларнинг кўзига тик боқиши ва ўзи учун зарур хулосаларни чиқариб олиши даркор”. Ҳа, айнан шундай йўл тутиш лозим. Акс ҳолда, улуғ Тарковский айтганидек, санъат шаклий изланишлардан иборат бўлиб қолади, сотиладиган товарга айланади; кинематография эса бу жараённинг чўққисига айланади.

     Албатта, шу соҳада у-бу нарса қоралаб юрган қаламкаш сифатида каминани кинонинг асоси ҳисобланган сценарий муаммоси кўпроқ қизиқтиради. Зеро, Голливуд режиссёри Альфред Хичкокнинг сўзларини такрорлайдиган бўлсак, “Яхши кино олиш учун учта нарса керак: сценарий, сценарий ва яна сценарий”. Таниқли рус режиссёрларидан бири эса “Сценарий ёзилдими – бу фильм олинди дегани. Энди менинг вазифам суратга олиш майдонида оёғимни чалиштириб ўтирганча, “Мотор!.. Стоп!..” дейишдан иборат холос”, дейди камтарлик билан.

     Сценарий асос экан, ўз-ўзидан аёнки, яхши пойдевор устига ёмон бино қуриш мумкиндир, аммо ҳеч қачон қийшиқ ёинки омонат пойдевор устига мустаҳкам, кўзни ва қалбни қувнатадиган гўзал иморат тиклаб бўлмайди. Голливудда сценарий икки йил ёзилиши, фильм эса икки ойда олиниши бежиз эмас. Бизда эса тамомила тескариси. Шу боис соҳамиздаги энг катта муаммо – яхши киносценарийларнинг тақчиллиги. Бунга киночиларнинг ўзлари ҳам айбдор: аксарият режиссёрлар нимагадир сценарийни унчалик писанд қилишмайди, “Бадиий кенгашдан ўтса бас, кейин ўзим тўғрилаб оламан”, деб қўйишади. Таассуфки, шу “тўғрилаш” жараёнида кўп ҳолларда сценарийнинг бориям йўқ қилинади.

     Сценарийнинг ўзига хос специфик жиҳатлари кўпроқ. Дейлик, адабий асарда бир саҳифада ифодалаган ҳолатингизни фильмда бир кўз қараш билан бериб ўтиш мумкин ёхуд сўзнинг максимал даражасида кам ишлатилиши ва ҳоказо. Шу сабаб бундан беш-олти йил бурун “Ўзбеккино” ўнга яқин таниқли ёзувчига сценарий буюртма қилиб кўрганида, афсуски, тақдим этилган битиклар ичида “пичоққа илинадигани” бўлмади ҳисоб. Яна бир мисол келтирай. Таниқли ёзувчимиз Шукур Холмирзаев режиссёр Ҳотам Файзиев билан олти ойга яқин бир бадиий фильм сценарийсини ёзишган. Тасаввур қилинг: ҳар кунлик меҳнат, баҳслар… Чарчаб кетган Шукур ака бир куни чин кўнгилдан: “Шу битта сценарийни ёзгунимча иккита романни тугатиб қўярдим”, деган экан. Энг қизиғи шундаки, сценарий… қабул қилинмаган.

     Шундай бир қатор сабаб-омиллардан келиб чиққан ҳолда юртимизда сценаристлар олий курси ташкил этилса, деган орзуда юрардик. Суҳбат жараёнида давлатимиз раҳбари бу масалага ҳам алоҳида эътибор қаратди. Яъни яқин истиқболда мамлакатимизда алоҳида кинематография институти ҳамда Россия давлат кинематография институти (ВГИК) филиали очилиши соҳамизда бу борада мавжуд муаммоларни ҳал этишнинг энг самарали ва ўнғай ечими бўлиб қолиши шубҳасиз.

     Биз буюк халқимизни улуғламоқчи, Ўзбекистон номини бутун дунёга тараннум этмоқчи эканмиз, бу ишни биринчи навбатда кино санъати ёрдамида амалга оширишимиз керак, деди давлатимиз раҳбари. Соҳамизга нисбатан бундан ортиқ ишонч ва рағбатни тасаввур ҳам этиб бўлмаса керак. Бунга жавобан эса зиммадаги улкан маъсулиятни ҳис этган ҳолда астойдил ишлаш, ижод қилиш лозим бўлади.

 

  Абдуқаюм Йўлдошев,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими

Манба: "Кино санъати" журнали