АХБОРОТ МАЙДОНИ АЛИХЎЖАНИНГ ТОМОРҚАСИ ЭМАС


   Кейинги пайтда, журналистлар ва блогерлар ўртасида майдон талашишга ўхшаш ҳаракатлар пайдо бўла бошлади. Ўзбекистон журналистика ва оммавий коммуникациялар университети ректори Шерзод Қудратхўжаевнинг шу йилнинг 2 феврал куни Миллий масс-медиани қўллаб-қувватлаш ва ривожлантириш жамоат фонди тақдимотида айтган "Журналистлар ёзмагани учун, бўшлиқ бўлгани учун улар (блогерлар) ёзишни бошлади ва олдинга ўтиб кетди" деган иддаолар билан йўғрилган нутқи усиз ҳам қизиб турган оловга керосин сепгандай бўлди. Чунки бу гап Ўзбекистонда газета ва журналлар иқтисодий жиҳатдан ночор аҳволга тушиб қолган ва айримлари ўз фаолиятини тўхтатаётган воқеалар фонида айтилмоқда. Айниқса, жамонавий журналистлар ва оммавий коммуникация мутахассислари тайёрлайдиган университет раҳбари тилидан бир томонга бу таҳлит пишанг берилиши "босма нашрларнинг умри тугади", "блогерлар даври бошланди" деб айюҳаннос солаётганларнинг (Ўтган йили Ўзбекистон миллий матбуот марказида Журналистлар ижодий уюшмаси ҳайъати аъзолари ва республика газета-журналларининг бош муҳаррирлари иштирокидаги йиғилишда Шерзод Қудратхўжаевнинг ўзи "босма нашрларнинг умри тугади" деган гапини қайтариб олиш билан узирхоҳлик қилган эди) тегирмонига сув қуйишдан бошқа нарса эмас эди.
   Бунга матбуотда ва ижтимоий тармоқларда бирдай фаол қалам тебратаётган журналист Барно Султонава "Менга бу айблов оғир ботди" мақоласида куйинчаклик билан муносиб жавоб берди.
Журналист Ҳамзабек Турдиевнинг "ЖУРНАЛИСТЛАР ВА БЛОГЕРЛАР ёхуд медиа майдонда жой талашаётганлар" мақоласида бу масала атрофлича таҳлил қилингани эътиборга молик.
   Энг муҳими, иккала муаллиф ҳам битта хулосага келади: ўртада талашадиган ҳеч нарса йўқ. Медиа майдони Алихўжанинг томорқаси эмас. Унда журналистга ҳам, блогерга ҳам жой етарли. Фақат ахборотинг асосли бўлсин. Журналист ҳам, блогер ҳам ахборот олишдан тортиб уни узатишга қадар кечадиган жараёнда қонунийликка амал қилиши ва холислик мезони билан ишлаши шарт. Тезкорлик, саводлилик, маҳорат, ўқувчини ва аудиторияни ҳурмат қилиш кабилар ҳам ҳар икки касб эгаларидан бирдай талаб этиладиган унсурлардир. Иккала муаллиф ҳам, уларни қувватлаётганлар ҳам буни эътироф этишмоқда.
   Блогерларнинг "олдинга ўтиб кетиши" кейинги уч йилда ҳукуматимиз томонидан интернет тезлигининг оширилиши ва халқаро оммабоп сайтлардан эркин фойдаланиш имкониятининг яратилгани туфайли медиа майдонида блогерлар сафининг кенгайиши билан изоҳланишини Шерзод Қудратхўжаевнинг ўзи ҳам яхши тушунса керак.
   Энди матбуотдаги бўшлиқ масаласига келсак.
   Агар кейинги уч йил назарда тутилаётган бўлса, биз бу ерда ҳеч қандай бўшлиқ кўрмаяпмиз. Тўғри, мажбурий обунанинг бекор қилиниши ва айрим ихтиёрий обуначиларнинг стихияли равишда бунга қўшилиб қолиши оқибатида босма нашрларнинг адади кескин камайиб кетди. Лекин журналистларимиз қийинчилик билан бўлса ҳам бозор қонунларини ўзлаштириб олмоқдалар. Ахборот маконида яна ўз мавқеини тиклаб олаётган "Маърифат", "Ўзбекистон адабиёти ва санъати", "Ҳуррият" каби газеталар жамоаларининг курашчанлик руҳи бунга мисол бўла олади. Мазкур нашрлар долзарб мақолалари билан газетхонлар ҳурматини қозонган "Ишонч" ва "Даракчи" каби нашрларга қўшилиб, ахборот маконини тобора қизитмоқдалар.
   Янгиланаётган Ўзбекистоннинг қадамларига монанд равишда фаолият юритаётган Ўзбекистон Ахборот агентлиги журналистларининг овозини нафақат қўшниларимиз, балки олис хориждаги ҳамкасблари эшитишмоқда ва эътироф этишмоқда. Шерзод Қудратхўжаев минбарларда давлат тили ҳақида гапиришни яхши кўради. Айтмоқчи, Ўзбекистонда яшаб ўзбек тилини билмаганларни "уят" қилгани учун у бир муддат ижтимоий тармоқларнинг "қаҳрамони"га ҳам айланган эди. Ўша кунларда Ўзбекистон Ахборот агентлиги журналистлари сизга жўровоз бўлиб давлат тилини қўллаш муаммолари, лотин ёзувини ислоҳ қилиш масалаларига доир оғриқли муаммоларни кўтариб чиққани, бу ўз навбатида кенг жамоатчилик ўртасида қандай қаттиқ акс-садо берганини эслар. Ҳақли равишда ЎзАнинг олтин фондига олинган Олим Тошбоевнинг луғатшунослигимиз муаммоларига бағишланган мақоласи бу соҳани тубдан қайта ташкил этиш учун дастуриламал бўлади дейиш мумкин. Куни кеча ойна жаҳонда кўрсатилган Халқаро пресс-клубнинг тилимиз муаммоларига бағишланган сессияси амалий аҳамияти билан таҳсинга лойиқдир.
   Газеталарни варақласак, эфир тўлқинларига қулоқ тутсак ёки ижтимоий тармоқларга кириб кўрганимизда аввал ҳам, ҳануз ҳам Абдусаид Кўчимов, Ирисмат Абдухолиқов Карим Баҳриев, Аҳмаджон Мелибоев, Фармон Тошев, Шуҳрат Ризаев, Шароф Убайдуллаев, Қуддис Аъзамов, Аҳрор Аҳмедов, Рўзибой Қўлдошев, Исмат Худоёров, Анваржон Абдувалиев, Илмира Раҳматиллаева, Ориф Хожиев, Шарафуддин Тўлаганов, Парвина Омонова, Адҳам Арслон, Салим Абдураҳмонов каби юзлаб қаламкашларнинг ўзи ва сўзи бирдай бўй кўрсатиб турганини кўрамиз. Узр, "бўшлиқ"кўраётгани туфайли Шерзод Қудратхўжаевнинг ўзи эътибордан соқит қилгани ва яна улар ўзларини ким (журналистми, блогерми, шоуменми) деб аташларини билмаганимиз учун жасоратли юришлари билан "хайп"чи ва "шестсекундчи" ҳокимларни-да юрагини ларзага солган "Халқаро пресс-клуб" ходимларини бу рўйхатга киритмадик. Улар ўтган сайлов муносабати билан Марказий сайлов комиссиясининг матбуот марказида атак-чечак қилиб бўлса ҳам яхши тажриба орттириб олдилар. Бу тажриба келгуси сайловда асқотади ва шаксиз, бунда "Пресс-клуб"чиларга Ўзбекистонда масс-медиани қўллаб-қувватлаш жамоат фонди яхшигина транплин бўлади. Бу алоҳида мавзи, албатта.
   Энди "ёза бошлаган ва олдинга ўтиб кетган" блогерлар масаласига келсак, тан олиш керак, ўтган 2019 йил блогерлар учун ниҳоятда қизғин давр бўлди. Шерзод Қудратхўжаев шуни назарда тутган бўлса, ҳақиқатдан ҳам Қамаши туман ҳокими ўринбосарининг тадбиркор томонидан ёқиб юборилиши, Ўрганч шаҳрида уйи бузилган тўрт юздан ортиқ хонадон эгаларининг норозилик чиқишлари, журналист Маҳмуд Ражабовнинг ҳақиқат излаб Хоразмдан пойтахтга пиёда оилавий юришини ёритгани учун блогер Шабнам Оллақулованинг аввал қамалиб, кейин жиннихонага ётқизилиши, хоразмлик яна бир журналистнинг сирли равишда автоҳалокатга учраши, катта амалдор томонидан туман раҳбарларининг сув кечиш ва тош кўтаришга мажбур этилиши, Андижон, Фарғона вилоятлари ва Тошкент шаҳар ҳокимларининг айрим ножўя хатти-ҳаракатлари биринчи бўлиб блогерлар томонидан кенг жамоатчилик муҳокамасига олиб чиқилди. Шундай бўлиши керак эди. Чунки Шавкат Мирзиёев ислоҳатлари туфайли 27 йиллик "қўрқув даврида" кўпчиб ётган ижтимоий муаммолар потирлаб юзага чиқа бошлади. Иккинчи томондан бундан зада бўлган халқ ислоҳотларнинг самарасини тезроқ кўришни истамоқда. Икки тўлқин курашга киришган жойда пўртана юқорига сапчиши муқаррар. Блогер ўз имкониятидан келиб чиқиб, воқеа-ҳодисани бор ҳолича суратга олади ва уни тарашлаб ўтирмасдан тўғридан-тўғри медиа майдонга жойлади. Хулоса чиқаришни - бизга, жавоб беришни масъулларга қолдиради. Блогер шундай ишламаса, унинг косаси оқармайди. Бутун дунёда - ҳатто ривожланган Америкада ҳам, Африкада ҳам блогер бўш жойга келмаган, балки поёнсиз ахборот майдонида ўз ўрнини топган ва шу жойда ишламоқда. Буни ўзбек блогерлари ҳам тез илғаб олишди ва жасорати билан ҳақли равишда халқнинг эътирофига сазовор бўлишмоқда.
   Самарқандда ўтган халқаро анжуманда Президентнинг бир гуруҳ блогерлар билан суратга тушуши соҳа ходимлари фаолиятининг кафолати бўлди. Айрим блогерлар давлат мукофоти билан тақдирланди, депутатликка сайланди, ва ниҳоят Миллий масс-медиани қўллаб-қувватлаш ва ривожлантириш жамоат фонди уларни хомийлигига оладиган бўлди.
   Ўзбекистон Президенти бир гуруҳ блогерлар билан суратга тушиш орқали соҳа ходимлари унинг ҳимоясида эканига ишора қилган бўлса, Олий Мажлис палаталарининг қўшма йиғилишидаги маърузасида "мен журналистларни яхши кўраман", дейиш билан қалам аҳлининг ислоҳотлар ривожига қўшаётган ҳиссасини ўзига хос йўсинда эътироф этган эди.
   Сиёсатшунос олим, журналистлар тайёрланадиган университетнинг раҳбари Шерзод Қудратхўжаевнинг буни эътибордан қочириши мумкин эмас. Демак, "бўшлиқ" "қўрқув бўлган" даврга тегишли ва энди шу ҳақда баҳс юритамиз.
   Юқорида таъкидлаганимиздек, журналист Барно Султонова ўз мақоласида айрим ҳамкасибларимиз ва газеталар жамоаларининг у даврдаги жасоратли ишларини санаб ўтган. Биз бунга бир-иккита мисолни қўшимча қилиш билан чекланамиз.
   Кейинги пайтда блогерларнинг "қаҳрамонига" айланган фарғоналик журналист Муҳаммаджон Обидовнинг номи кўпчиликка яхши таниш. Лекин унинг ўзимизда газ ҳисоблагичлари ишлаб чиқаришни йўлга қўйган тадбиркор ҳақида "Ўзбекистон" телеканалида эълон қилган танқидий лавҳаси учун қамалишига бир баҳя қолиб, Фарғонага кетиб қутилгани ҳақида кўпчилик билмайди. Воқеа бундай бўлган эди: бир йиғилишда мутасаддиларнинг аҳоли хонадонларига ўрнатиладиган газ ҳисоблагичларни импорт қилиш ҳақидаги таклифига биринчи президент Ислом Каримов шу матоҳни ўзимизда ишлаб чиқарса бўлмайдими, деган мулоҳазани билдиради ва Муҳаммаджон Обидов шундай газ ҳисоблагич ишлаб чиқариб, бозорга киролмай юрган тадбиркорни топади. Бу бозор манополистларига ёқмайди ва провардида журналист қувғинга учрайди.
  Ўнга яқин бадиий ва публицистик асарлар муаллифи, иқтидорли қаламкаш Жаҳонгир Исмоилов Бухоро вилоят газеталарига етакчилик қилган пайтида нозик орган ходимига тегишли одамнинг товонини босиб қўйгани учун мол-мулки мусодора бўлиб, ўзи ва яқинлари қаттиқ босимга учради.
   "Ҳуқуқ" газетасининг собиқ бош муҳаррири, иқтидорли журналист Жаҳонгир Шарофбоев мактаб ўқувчилари учун адабиёт дарсликлари тендиридаги қаллобликлар фош этилган фелъетон учун собиқ бош прокурор Рашит Қодиров томонидан ишдан бўшатилди.
   У пайтда машиналарга ўрнатилган газ балонларининг сифатсизлиги туфайли одамлар ҳалок бўлмоқда, деган ахборотни бериш ҳам ёки қариялар даволанадиган санаторий ва сиҳатгоҳларнинг камайгани ҳақида ёзиш ҳам журналистнинг ишдан кетишига сабаб бўлиши мумкин эди. Лекин шунга қарамай журналистларимиз доим ўз сўзларини айтишга ҳаракат қилишган ва буни уддалашган. Шунинг учун бугунга келиб туман, вилоят, республика газета-журналларида ва оммавий ахборот воситаларида у даврда ишлаган ва ҳозир ишлаётган ҳар бир ҳамкасбимиз ўқувчининг, тингловчининг ёки томошабиннинг кўзига тик қараб, мен ўз вазифамни ҳалол бажарганман, деб бемалол айта олади. Чунки журналистликнинг меҳнати қора, нони қаттиқ; журналистлар орасида қўша-қўша машина миниб, қаватли кошоналарда яшаётганларнинг деярли учрамаслиги бунга далилдир.
   Башарти журналистларнинг фаоллиги ҳақида гап юритаётган эканмиз, энди ўзингиз нима қилгансиз, деган саволга ҳам жавоб беришимизга тўғри келади.
   Қизиққан ўртоқлар каминанинг журналистлик фаолияти ҳақида "Қонун ҳимоясида" журнали ва "Ҳуқуқ" газетасининг 1996-2006 йиллардаги, "Ишонч" ва "Ишонч-Доверие" газеталарининг 2006-2013 йиллардаги сонларини варақлаб, шу даврда бирга ишлашган ҳамкасблар билан суҳбатлашиб, тегишли маълумотларни топишлари мумкин.
   Биз Шерзод Қудратхўжаевнинг Ўзбекистон телерадиокампаниясидаги жўшқин фаолиятини қадрлаймиз. Айни кунларда Халқаро пресс-клуб раҳбари ва мамлакатимиздаги ягона журналистлар ҳамда оммавий коммуникация мутахассислари тайёрлайдиган университет ректори сифатида амалга ошираётган яхши ишларини кўриб турибмиз ва ҳурмат қиламиз. Камтарликдан бўлса керак, лекин унинг ёзган асарлари ва бошқа журналистик ишлари ҳақида маълумот тополмадик. Интернетдаги саҳифасига жойлаштирилган Би-би-си мухбири ва журналист Карим Зарипов билан суҳбатлари эса том маънодаги катта журналист ҳақида кишида нотўғри тасаввур уйғотади. Тўғри саволга жавоблар юзаки, интервью берувчи оғриқли масалаларни айланиб ўтишга ҳаракат қилади. Дўппи тор келганда - тўртинчи марта сўралганда "Буни Гулнора Каримованинг матбуот котибидан сўраш керак", деб жавоб беришни ўша пайтда уй қамоғида сақланаётган одамнинг йўқ мулозимига ошириб юборади. Суҳбатлашувчи мухбир таниқли журналист сифатида ундан бирор жўяли маслаҳат ололмай, суҳбатни якунлашга мажбур бўлади.
   Юқоридаги суҳбатларидан билдикки, Шерзод Қудратхўжаев биринчи президент даврида уч йил мамлакат бош вазирининг матбуот котиби вазифасида ишлаганда кўп яхши ишлар қилган экан. Ўша пайтдаги бош вазир матбуот котибининг асосий вазифаси нимадан иборат бўлганини улар билан ишлашган журналистлар яхши билишади. Яна биз билмайдиган томонлари бўлса собиқ матбуот котибининг ўзи айтар.
   Лекин сиёсатшунос олим Шерзод Қудратхўжаевдан битта илтимосимиз бор: қўлингизда ишлаётган билимдон олим-мутахассисларни йиғиб Ислом Каримов президентлиги даври ва Янгиланаётган Ўзбекистон даври ахборот майдонида кечаётган жараёнларни чуқур таҳлил қилиб берсангиз. Бу, бизни чақирган жойга журналистларни чақирманг деб юрган айрим ҳовлиқма блогерларга ва улардан хафа бўлаётган журналистларга, шу жумладан, биз қилган ишни ҳеч ким қилолмайди, деб босар-тусарини билмай юрган Халқаро пресс-клубдаги ўрнингизга қўйиб келган шогирдларингизга тегишли сабоқ бўлар эди десак масалани жуда жўнлаштириб юборган бўламиз. Ҳақиқий бўшлиқ айни давр муаммоларини бартараф этишда дастак бўлиши шарт бўлган босиб ўтилган даврнинг ижтимоий-сиёсий ва ҳуқуқий жиҳатдан таҳлил этиш заруратининг кун сайин долзарблашиб бораётганида. Бу бўшлиқни тўлдириш қўлингиздан келади, деб ишонамиз.

   Абдухолиқ Абдураззоқов - Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист.